Chỉnh công tắc áp suất cơ gồm hai việc: đặt điểm tác động chính (trục range) và đặt độ chênh áp (trục diff). Hai giá trị này quyết định bơm hay máy nén dừng ở áp suất nào và áp suất phải tụt bao nhiêu thì thiết bị chạy lại. Hướng dẫn dưới đây áp dụng cho rơ le Danfoss KP, Saginomiya và loại hai lò xo dùng cho máy bơm gia đình.
Cả hai điểm đều là áp suất dư đọc trên đồng hồ, nên mỗi lần chỉnh công tắc áp suất đều cần đồng hồ đối chứng chứ không dựa vào vạch chia trên nắp.
Trước khi chỉnh: xác định loại công tắc và chuẩn bị
Trước khi chỉnh công tắc áp suất, cần biết mình đang cầm loại nào: công tắc áp suất cơ hay điện tử, kiểu một lò xo hay hai lò xo, cắt khi áp suất tăng hay khi giảm. Thông tin này nằm trên nhãn thân hoặc nhãn dán mặt trong nắp: dải chỉnh, độ chênh tối đa, áp suất chịu quá tải và dòng tiếp điểm cho phép.
Với bơm nước và máy nén khí, tiếp điểm thường đóng khi áp suất giảm tới điểm thấp và mở khi áp suất tăng tới điểm cao. Với hệ lạnh hoặc bảo vệ áp thấp, tiếp điểm lại cắt khi áp suất rơi xuống dưới ngưỡng. Hai kiểu này đảo chiều nhau, nên chiều vặn và cách hiểu thang chỉnh cũng khác. Xem sơ đồ nối dây (tiếp điểm 1-2 hay 3-4, thường mở hay thường đóng) trước khi động vào vít.
Dụng cụ cần có khi chỉnh công tắc áp suất
Cần một đồng hồ áp suất có cấp chính xác tốt hơn thang chỉnh của công tắc (ví dụ cấp 1,0 hoặc 0,6 cho công tắc chỉnh 0 đến 10 bar), lắp ngay cạnh cổng công tắc. Ngoài ra là tua vít dẹt hoặc cờ lê phù hợp, bút thử điện hoặc đồng hồ vạn năng, và cờ lê mở van xả để hạ áp khi cần thử điểm đóng.
Hiểu đúng áp suất khi chỉnh công tắc áp suất
Thang chỉnh và đồng hồ đều đọc theo áp suất dư, tức là áp suất so với khí quyển, nên 0 bar trên thang nghĩa là đang bằng áp suất môi trường. Đừng so với số liệu áp suất tuyệt đối ghi trong tài liệu khác, vì chênh khoảng 1,013 bar sẽ khiến điểm đặt lệch hẳn.
An toàn trước khi mở nắp
Ngắt nguồn điện cấp cho mạch có công tắc, kiểm tra bằng bút thử rồi mới tháo nắp. Với mạch động lực 380 VAC, khóa và treo biển tại aptomat. Xả áp đường ống về 0 trước khi tháo bất kỳ đầu nối ren nào. Chỉ khi cần đo thông mạch tiếp điểm lúc chạy thử mới cấp điện lại, và phải giữ tay xa các đầu cực.
Xem các mẫu công tắc áp suất (rơ le áp suất) đang có tại Viva.
Xác định vít điểm đặt và vít độ chênh trước khi chỉnh công tắc áp suất
Mọi công tắc cơ đều dùng lực lò xo cân bằng với lực áp suất tác dụng lên màng hoặc piston. Vặn vít làm đổi độ nén lò xo, và điểm tiếp điểm chuyển trạng thái dịch theo. Có hai trục chỉnh, và nhầm giữa chúng là lý do phổ biến nhất khiến điểm đặt sau khi chỉnh không như mong muốn.
Chỉnh công tắc áp suất Danfoss KP: trục RANGE và DIFF
Danfoss KP có hai trục: RANGE chỉnh dải làm việc, DIFF chỉnh độ chênh. Mỗi trục có thang riêng, nằm ở mặt trước và mặt trong nắp. RANGE ứng với điểm đóng hay điểm ngắt còn tùy dòng sản phẩm: dòng áp thấp, dòng áp cao và dòng cho nước hoặc bơm (như KP35, KP36) có quy ước riêng. Vì vậy phải đọc nhãn trong nắp và tài liệu hãng trước khi chỉnh công tắc áp suất, thay vì áp một quy ước chung; bạn có thể xem hướng dẫn sử dụng rơ le áp suất Danfoss KP để biết đúng model đang có.
Điểm còn lại suy ra từ điểm đặt RANGE và độ chênh DIFF (cộng hoặc trừ, tùy model nói ở trên): điểm cao luôn bằng điểm thấp cộng độ chênh. Độ chênh thực tế còn đổi theo vị trí RANGE, nên số trên thang DIFF chỉ là giá trị gần đúng. Đó là lý do cần đồng hồ đối chứng khi thử.
Chỉnh công tắc áp suất bơm gia đình hai lò xo
Loại hai lò xo (kiểu Italtecnica PM5, Square D) có hai đai ốc nằm trên cùng một thanh ren. Đai ốc lò xo lớn nâng hoặc hạ đồng thời cả điểm đóng và điểm ngắt, giữ nguyên khoảng cách giữa chúng. Đai ốc lò xo nhỏ chỉ đổi độ chênh, chủ yếu bằng cách dịch điểm ngắt. Siết vào, tức là vặn cùng chiều kim đồng hồ, làm lò xo nén hơn nên áp suất tác động tăng. Nới ra thì ngược lại.
Thang chỉnh in psi
Nhiều công tắc nhập khẩu in thang bằng psi hoặc kg/cm². Khi đó hãy dùng bảng quy đổi bar sang psi và nhớ 1 bar = 14,5038 psi, 1 kgf/cm² = 0,980665 bar. Quy đổi trước rồi mới chỉnh công tắc áp suất, để mọi con số về cùng một đơn vị với đồng hồ đối chứng.
Các bước chỉnh công tắc áp suất cơ
Quy trình 7 bước dưới đây dùng được khi chỉnh công tắc áp suất cho cả bơm và máy nén, miễn là bạn đã xác định đúng vít ở mục trên. Nguyên tắc chung là chỉnh nhỏ, đo lại sau mỗi lần, không vặn một mạch.
- Ghi lại hiện trạng. Chụp ảnh vị trí vít và ghi số trên thang trước khi vặn, để quay lại được nếu chỉnh sai.
- Lắp đồng hồ đối chứng cạnh công tắc và xác nhận áp suất thật. Nếu đồng hồ cũ của hệ thống sai số, mọi con số đặt sau đó sẽ sai theo.
- Cấp lại điện, chạy hệ thống cho áp suất tăng chậm và ghi áp suất lúc tiếp điểm cắt, rồi xả áp từ từ và ghi áp suất lúc đóng lại.
- Chỉnh điểm đặt chính trước. Ngắt điện, vặn trục range hoặc đai ốc lò xo lớn khoảng 1/2 vòng theo hướng cần, một lần chỉ một vít. Trục này dời điểm nào (đóng hay ngắt) thì theo nhãn của model đã xác định ở mục trên.
- Chạy lại và đo điểm vừa chỉnh. Lặp lại bước 4 và 5 đến khi đạt giá trị cần.
- Chỉnh độ chênh. Vặn vít diff hoặc đai ốc lò xo nhỏ 1/2 vòng, đo lại cả điểm đóng và điểm ngắt. Tùy kết cấu, tăng độ chênh có thể hạ điểm đóng (nhiều model KP) hoặc nâng điểm ngắt (công tắc bơm hai lò xo), nên phải đo cả hai điểm sau mỗi lần vặn.
- Chạy 3 chu kỳ liên tiếp (tăng áp, cắt, xả, đóng lại) để xem ba lần cho cùng kết quả, rồi siết khóa vít nếu có và đóng nắp.
Ba chu kỳ liên tiếp cho thấy điểm cắt ổn định hay đang trôi, vì lò xo và màng có độ trễ cơ học. Vặn 1/2 vòng mỗi lần vì một vòng ren có thể dịch điểm đặt từ vài phần mười bar trở lên (tùy độ cứng lò xo), vặn mạnh tay dễ vượt luôn dải cho phép. Nếu đã vặn hết hành trình mà điểm đặt vẫn chưa đạt, công tắc không phù hợp dải áp suất đó, đừng cố vặn thêm.
Ví dụ: cách chỉnh công tắc áp suất cho bơm tăng áp gia đình
Ví dụ áp dụng cho bơm tăng áp kèm bình tích áp, cần đóng bơm ở 1,5 bar và ngắt ở 3,0 bar, tức độ chênh 1,5 bar. Công tắc hai lò xo thường xuất xưởng ở mức khoảng 1,4 đến 2,8 bar, tức 20/40 psi (tham khảo, tùy hãng), nên cần nâng điểm ngắt lên và giữ điểm đóng.
- Cắt điện, xả hết áp và xả cạn nước trong bình cho đồng hồ về 0, rồi đo áp suất nạp khí bình tích áp bằng đồng hồ đo lốp tại van nạp. Khí trong bình phải thấp hơn điểm đóng khoảng 0,2 bar (tham khảo), tức khoảng 1,3 bar cho trường hợp này. Bơm thêm hoặc xả bớt khí qua van nạp để đạt trị số đó.
- Cấp điện, để bơm chạy tới điểm ngắt và ghi số trên đồng hồ.
- Nếu điểm ngắt thấp hơn 3,0 bar, siết đai ốc lò xo lớn 1/2 vòng. Điểm đóng sẽ tăng theo, nên cần chạy lại cả chu kỳ.
- Khi điểm đóng đã về 1,5 bar mà điểm ngắt chưa đủ 3,0 bar, siết thêm đai ốc lò xo nhỏ để nới độ chênh.
- Chạy 3 chu kỳ, xem bơm có đóng ở 1,5 bar và ngắt ở 3,0 bar ổn định.
Khí nạp đặt thấp hơn điểm đóng một chút để khi bơm chạy lại, trong bình vẫn còn ít nước đệm, màng không bị ép sát cổ ra vào và rách sớm. Nạp cao hơn điểm đóng thì bình cạn nước trước khi bơm kịp chạy, vòi bị hụt áp giữa chu kỳ. Nạp quá thấp thì lượng nước khả dụng giữa hai điểm đóng và ngắt giảm, bơm đóng cắt dày hơn.
Ví dụ: cách chỉnh công tắc áp suất cho máy nén khí
Khi chỉnh công tắc áp suất cho máy nén piston nhỏ, mức phổ biến là đóng 6 bar, ngắt 8 bar, độ chênh 2 bar. Với máy nén khí trong hệ thống khí nén, điểm ngắt do nhu cầu cuối đường ống quyết định, còn điểm đóng do mức sụt áp mà thiết bị còn chịu được.
- Đọc áp suất làm việc tối đa trên nhãn bình chứa (ví dụ 10 bar) và áp suất mở của van an toàn. Điểm ngắt phải thấp hơn cả hai, và nên chừa khoảng cách để van an toàn không xì khi công tắc ngắt hơi trễ.
- Xả khí cho áp suất về dưới 6 bar, bật máy, ghi điểm cắt bằng đồng hồ gắn trên bình.
- Chỉnh trục điểm đặt chính trước (với nhiều công tắc máy nén, đó là điểm ngắt 8 bar; kiểm theo nhãn), sau đó chỉnh diff để điểm đóng về 6 bar.
- Kiểm tra dòng tiếp điểm. Công tắc chỉ nên đóng cắt trực tiếp động cơ nhỏ theo thông số catalogue, động cơ lớn hơn phải qua contactor.
Van an toàn phải đặt cao hơn điểm ngắt của công tắc và không vượt áp suất thiết kế của bình, vì nếu công tắc hỏng không ngắt thì van an toàn là lớp bảo vệ cuối. Không dùng công tắc áp suất để thay cho van an toàn. Bình chứa khí nén là thiết bị chịu áp lực, nên van an toàn cần được kiểm định và kiểm tra theo quy định hiện hành.
Cách chỉnh công tắc áp suất điện tử
Công tắc điện tử không có lò xo, nên việc chỉnh công tắc áp suất loại này dùng phím bấm và màn hình thay cho vít. Phần tử đo là cảm biến màng, giống với cảm biến áp suất, và mạch điện tử so sánh tín hiệu với ngưỡng cài đặt. Vì vậy ngưỡng ổn định hơn và ít chịu ảnh hưởng của rung động hoặc lão hóa lò xo.
Các thông số thường gặp (tên gọi thay đổi theo hãng):
- SP (set point): áp suất tại đó đầu ra chuyển trạng thái.
- RP (reset point): áp suất tại đó đầu ra trở về. Hiệu SP trừ RP chính là hysteresis, tức độ chênh.
- Chế độ cửa sổ (window): đầu ra chỉ đóng khi áp suất nằm giữa hai ngưỡng, dùng cho kiểm tra áp suất đạt chuẩn.
- Chế độ thường mở hoặc thường đóng (NO/NC) và thời gian trễ chống nhiễu.
Trình tự chỉnh công tắc áp suất điện tử: vào menu bằng phím MODE hoặc SET, chọn ngưỡng, nhập giá trị bằng phím lên xuống, xác nhận, rồi thoát về màn hình đo. Cũng nên kiểm bằng đồng hồ đối chứng, vì sai số của công tắc điện tử thường nằm trong khoảng ±0,5 % đến ±2 % toàn thang tùy dòng (tham khảo, theo catalogue hãng).
Sự cố sau khi chỉnh công tắc áp suất và cách xử lý
Phần lớn sự cố sau khi chỉnh đến từ vặn sai vít hoặc đặt điểm cắt gần quá áp suất tối đa của nguồn. Bảng dưới liệt kê các hiện tượng gặp nhiều nhất sau khi chỉnh công tắc áp suất ngoài hiện trường.
| Hiện tượng | Nguyên nhân thường gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Bơm chạy liên tục, không ngắt | Điểm ngắt đặt cao hơn áp suất tối đa bơm tạo ra; bơm hoặc đường hút bị rò, lọt khí | Hạ điểm ngắt xuống thấp hơn cột áp tối đa của bơm khoảng 0,3 đến 0,5 bar; kiểm tra rò rỉ, van một chiều |
| Đóng cắt dày | Độ chênh quá hẹp; khí nạp bình tích áp thấp hoặc màng bình hỏng | Tăng độ chênh; xả hết nước rồi đo và nạp lại khí cho bình |
| Không ngắt dù áp suất cao | Tiếp điểm bị hàn dính do dòng lớn; vít bị vặn vượt dải | Cắt điện ngay, thay công tắc hoặc dùng contactor trung gian; chỉnh lại điểm cắt |
| Điểm đặt sai so với đồng hồ | Đồng hồ hoặc thang công tắc có sai số; độ trễ lò xo | Tin đồng hồ đối chứng có kiểm định; chạy lại 3 chu kỳ |
| Rò rỉ tại ren công tắc | Siết sai, thiếu keo hoặc băng tan, gioăng hỏng | Xả áp, vệ sinh ren, quấn lại băng tan hoặc thay gioăng, siết đủ lực không quá tay |
Bơm không ngắt sau khi chỉnh công tắc áp suất
Đây là sự cố hay gặp nhất khi chỉnh công tắc áp suất theo cảm tính mà không có đồng hồ. Công tắc chỉ cắt khi áp suất đạt điểm đặt, còn bơm có áp suất đầu ra tối đa hữu hạn (cột áp khi đóng kín đầu đẩy). Nếu điểm ngắt cao hơn mức đó, công tắc không bao giờ tác động, bơm chạy ở lưu lượng gần bằng 0, nước trong buồng bơm nóng dần và phớt, cánh dễ hỏng.
Cách xử lý là hạ điểm ngắt về dưới cột áp tối đa của bơm. Khoảng chừa 0,3–0,5 bar (tham khảo) là cần vì gần điểm đóng kín, đường đặc tính bơm rất thoải: áp suất tăng chậm dần và có thể không bao giờ chạm đúng giá trị tối đa. Cột áp thực tế còn giảm khi điện áp thấp hoặc cánh bơm mòn, nên điểm ngắt sát giới hạn sẽ lúc ngắt lúc không.
Đóng cắt dày
Mỗi lần đóng cắt, động cơ phải chịu dòng khởi động từ 5 đến 7 lần dòng định mức (tham khảo, tùy loại động cơ). Chạy dày làm nóng cuộn dây, mòn tiếp điểm và rút ngắn tuổi thọ. Nếu hiện tượng xuất hiện ngay sau khi chỉnh công tắc áp suất, hãy kiểm tra khí nạp bình và nới độ chênh trước khi tính đến thay bình lớn hơn.
Bảo trì và kiểm tra định kỳ sau khi chỉnh công tắc áp suất
Công tắc cơ có phần tử chuyển động nên trôi điểm đặt theo thời gian. Kiểm tra định kỳ giữa các lần chỉnh công tắc áp suất giúp phát hiện trôi trước khi nó gây sự cố. Kiểm tra theo bảng gợi ý (chu kỳ phụ thuộc điều kiện vận hành):
- Hằng quý: so điểm cắt và điểm đóng với đồng hồ đối chứng; sai lệch quá 5 % thang chỉnh thì chỉnh lại.
- Nửa năm: kiểm tra rò rỉ ở ren, đầu nối và khoang màng; kiểm tra cổng lấy áp có bị cặn hoặc gỉ bịt kín.
- Hằng năm: mở nắp xem tiếp điểm có cháy rỗ, đổi màu hoặc dính; siết lại đầu cực; kiểm tra van an toàn ở máy nén.
Ghi lại giá trị đã chỉnh ở nhãn dán trong nắp để lần sau còn đối chiếu. Khi cần tra cơ chế chung của loại thiết bị này có thể xem thêm mục Pressure switch trên Wikipedia.
Nếu đã chỉnh công tắc áp suất lại nhiều lần mà điểm đặt vẫn trôi, nguyên nhân thường là lò xo mỏi hoặc màng chai cứng. Lúc đó thay mới rẻ hơn tiếp tục chỉnh, và nên chọn lại dải chỉnh sao cho điểm làm việc nằm khoảng 30 % đến 70 % thang (kinh nghiệm thực tế), vì ở hai đầu thang lò xo làm việc gần giới hạn nén hoặc gần trạng thái chùng, độ lặp lại kém hơn.
Viva có thể hỗ trợ chọn công tắc áp suất theo dải chỉnh, độ chênh, dòng tiếp điểm và áp suất chịu quá tải của hệ thống bạn, đồng thời hướng dẫn chỉnh công tắc áp suất theo đúng model đang dùng. Bạn có thể gửi nhãn thiết bị hoặc ảnh chụp nắp công tắc, hoặc trao đổi trực tiếp tại Số 20, Ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội.
Địa chỉ: Số 20 ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội
Phụ trách kinh doanh: Miss Hoa
Câu hỏi thường gặp về chỉnh công tắc áp suất
Cách chỉnh công tắc áp suất bơm nước tăng áp như thế nào cho đúng?
Cắt điện và xả áp, gắn đồng hồ đối chứng, rồi chỉnh theo thứ tự: đai ốc lò xo lớn để dời cả điểm đóng lẫn điểm ngắt, đai ốc lò xo nhỏ để đổi độ chênh. Mỗi lần vặn 1/2 vòng, chạy thử, đo lại, rồi chạy thêm 3 chu kỳ liên tiếp để chắc kết quả ổn định.
Vít range và vít diff khác nhau thế nào?
Vít range dời toàn bộ cặp điểm đóng và ngắt lên hoặc xuống theo thang áp suất. Vít diff thay đổi khoảng cách giữa hai điểm đó. Trên Danfoss KP, RANGE ứng với điểm đóng hay điểm ngắt tùy model, nên trước khi chỉnh công tắc áp suất cần đọc nhãn trong nắp và tài liệu hãng.
Vì sao sau khi chỉnh công tắc áp suất, bơm chạy liên tục không ngắt?
Thường do điểm ngắt đặt cao hơn hoặc quá sát áp suất tối đa bơm tạo ra, nên tiếp điểm không mở. Cũng có thể do đường hút lọt khí hoặc rò rỉ làm áp suất không lên. Cách xử lý là hạ điểm ngắt xuống dưới cột áp tối đa của bơm khoảng 0,3–0,5 bar, kiểm tra rò rỉ rồi chạy lại.
Khi chỉnh công tắc áp suất mà đồng hồ và thang trên công tắc lệch nhau thì theo số nào?
Lấy đồng hồ đối chứng có kiểm định làm chuẩn, vì vạch trên nắp công tắc chỉ là giá trị gần đúng và còn chịu ảnh hưởng của độ trễ lò xo. Chỉnh điểm cắt và điểm đóng theo số đọc trên đồng hồ, không theo số trên thang của công tắc.
Bao lâu nên kiểm tra lại điểm đặt của công tắc áp suất?
Nên so điểm đóng cắt với đồng hồ đối chứng mỗi quý, và mở nắp kiểm tiếp điểm mỗi năm. Môi trường rung, đóng cắt dày hoặc nước nhiều cặn cần kiểm thường xuyên hơn. Nếu điểm đặt trôi quá 5 % thang chỉnh thì nên chỉnh công tắc áp suất lại hoặc thay mới.
