Khí nén là gì? Tính chất, cách tạo ra và ứng dụng của khí nén

30/06/2022 LÊ ĐĂNG 15 PHÚT ĐỌC 84 LƯỢT XEM 0 BÌNH LUẬN
5/5 (1 BÌNH CHỌN)

Khí nén là gì? Khí nén là không khí được nén tới áp suất cao hơn áp suất khí quyển, thường 6–8 bar trong công nghiệp, để dùng làm môi chất truyền năng lượng: chính áp suất đó đẩy xi lanh, quay động cơ khí hoặc thổi sạch bề mặt. Bài này giải thích khí nén là gì ở góc nhìn kỹ thuật: thành phần, tính chất vật lý, cách tạo ra, tạp chất và cấp chất lượng ISO 8573-1, lịch sử, so sánh với thủy lực và các ứng dụng.

Khí nén là gì

Về bản chất, khí nén là gì? Đó là không khí quanh ta (khoảng 78% nitơ, 21% oxy, gần 1% argon và các khí khác, cộng hơi nước) bị giảm thể tích bằng máy nén. Khi thể tích giảm, các phân tử khí dồn lại, áp suất tăng, và phần năng lượng điện hay cơ năng bỏ ra để nén được tích lại trong khí. Khi khí giãn nở qua một cơ cấu chấp hành, năng lượng đó trở thành công cơ học. Đây là câu trả lời ngắn nhất cho khí nén là gì: một dạng năng lượng tích trong khí.

Khí nén là môi chất của hệ thống khí nén, trong đó máy nén, bình chứa, máy sấy, bộ lọc, đường ống, van và xi lanh làm việc nối tiếp nhau. Thuật ngữ tiếng Anh là compressed air; lĩnh vực dùng khí nén để điều khiển và truyền động gọi là pneumatics.

Khí nén là gì: không khí được nén tới áp suất cao hơn khí quyển
Khí nén là gì: không khí được nén tới áp suất cao hơn khí quyển.

Khí nén là gì so với không khí thường

Khác biệt giữa hai thứ nằm ở mật độ năng lượng. Một mét khối không khí ở áp suất khí quyển hầu như không sinh công, nhưng cùng lượng khí đó nén vào 0,125 m³ ở 8 bar tuyệt đối có thể đẩy một piston với lực lớn. Vì vậy khí nén được coi là một dạng tích trữ năng lượng tạm thời, chứ không phải nguồn năng lượng: muốn có nó luôn phải tiêu tốn điện cho máy nén.

Khí nén là gì trong công nghiệp và đời sống

Câu hỏi khí nén là gì có hai lớp trả lời. Trong đời sống, khí nén có mặt ở bơm lốp xe, súng bắn đinh, ghế nha khoa. Trong công nghiệp, khí nén là một tiện ích dùng chung như điện và nước: một phòng máy cấp khí cho cả nhà máy, mỗi điểm dùng có thể có áp, độ khô và độ sạch riêng. Cách nhìn này cho thấy khí nén là gì trong quản lý nhà máy, và giải thích vì sao các kỹ sư tính chi phí khí nén theo từng mét khối, giống như điện tính theo kWh.

Tính chất vật lý của khí nén

Khi tìm hiểu khí nén là gì về mặt vật lý, cần nhớ ba tính chất quyết định cách thiết kế hệ thống: nén được (thể tích đổi theo áp suất), nóng lên khi nén và ngưng hơi nước khi nguội. Hiểu ba điều này là hiểu vì sao khí nén cần làm mát, cần sấy và có độ đàn hồi riêng.

Áp suất tuyệt đối và áp suất dư

Áp suất đọc trên đồng hồ thường là áp suất dư, ký hiệu bar(g), đo so với khí quyển. Áp suất tuyệt đối bằng áp suất dư cộng áp suất khí quyển, khoảng 1,013 bar ở mực nước biển. Ví dụ, đồng hồ chỉ 7 bar(g) nghĩa là áp tuyệt đối khoảng 8 bar. Vì vậy câu hỏi khí nén là gì về mặt định lượng luôn đi kèm cách đọc áp suất: mọi định luật khí dùng áp tuyệt đối, nên phải đổi trước khi tính.

Bảng quy đổi các đơn vị áp suất bar, psi, MPa giúp đọc tài liệu của nhiều hãng: 1 bar = 100 kPa = 0,1 MPa ≈ 14,5 psi, nên 7 bar xấp xỉ 101,5 psi.

Định luật Boyle và độ nén

Ở nhiệt độ không đổi, tích p·V của một lượng khí là hằng số (định luật Boyle). Nén 1 m³ khí ở 1 bar tuyệt đối tới 8 bar tuyệt đối cho thể tích 1 × 1 / 8 = 0,125 m³. Tỷ số 8 này gọi là tỷ số nén, và nó cho biết một bình 1 m³ ở 7 bar(g) chứa lượng khí tương đương 8 m³ khí ở áp suất khí quyển, chưa kể ảnh hưởng nhiệt độ.

Đặc điểm giúp trả lời khí nén là gì: nén được, đàn hồi, dễ truyền dẫn
Đặc điểm chính của khí nén khi dùng làm môi chất.

Khí nóng lên khi nén

Nén nhanh thì khí không kịp tỏa nhiệt, nhiệt độ tăng theo quá trình đoạn nhiệt: T₂ = T₁ × (p₂/p₁)^((k−1)/k), với k ≈ 1,4. Với khí đầu vào 20 °C (293 K) và tỷ số nén 8, T₂ ≈ 293 × 8^0,286 ≈ 531 K, tức khoảng 258 °C. Đây là giá trị lý thuyết cho một cấp nén; máy thực tế có làm mát nên thấp hơn, nhưng khí ra thường vẫn nóng tới mức phải làm mát trước khi vào ống, bình và thiết bị.

Hơi nước ngưng khi nguội

Không khí nóng chứa nhiều hơi nước hơn không khí lạnh, ở 30 °C tối đa khoảng 30 g/m³ (tham khảo). Khi nén, nước không biến mất; nó đi cùng khí, và ngưng thành giọt khi khí nguội. Ví dụ: không khí 30 °C, độ ẩm 60% mang vào 0,6 × 30 = 18 g/m³. Sau khi nén 8 lần và làm nguội về 30 °C, 1 m³ ban đầu chỉ còn 0,125 m³ và chứa tối đa 0,125 × 30 ≈ 3,75 g. Phần dư khoảng 14,25 g ngưng thành nước.

Máy nén 5 m³/min chạy 8 giờ hút 2.400 m³, tức tạo ra khoảng 34 kg nước mỗi ca nếu không tách.

Cách tạo ra khí nén

Muốn biết khí nén là gì thì phải biết nó đến từ đâu: khí nén được tạo ra bằng máy nén khí, thiết bị hút không khí, giảm thể tích hoặc tăng tốc để tăng áp suất rồi đẩy vào bình. Có hai họ chính: máy nén thể tích (piston, trục vít, cánh gạt, scroll) giảm thể tích buồng chứa khí, và máy nén động học (ly tâm, hướng trục) dùng cánh quạt tăng tốc khí rồi đổi động năng thành áp suất.

Máy nén khí tạo ra khí nén, câu trả lời thực tế cho khí nén là gì
Máy nén khí là thiết bị tạo ra khí nén.

Quy trình tạo khí nén hoàn chỉnh gồm năm bước: lọc gió đầu vào, nén, làm mát sau nén, trữ trong bình để ổn định áp, rồi sấy và lọc trước khi dẫn đi. Máy trục vít cỡ vừa tiêu hao khoảng 6–7 kW cho mỗi m³/min ở 7 bar (tham khảo, tùy hãng). Gần như toàn bộ điện năng này cuối cùng thành nhiệt, và một phần nhiệt có thể thu hồi làm nước nóng hoặc sưởi nếu có thiết bị phù hợp.

Với người dùng, hiểu khí nén là gì cũng là hiểu một khoản điện năng: chi phí vận hành khí nén chủ yếu là điện, không phải thiết bị. Mỗi bar áp suất thừa làm tăng điện năng khoảng 6–8% (tham khảo), nên áp cài đặt phải sát nhu cầu thực.

Tạp chất trong khí nén và cấp chất lượng ISO 8573-1

Khí nén là gì về độ sạch? Khí vừa ra khỏi máy chứa ba nhóm tạp chất: hạt rắn (bụi hút từ không khí, mạt kim loại từ ống), nước (hơi và giọt) và dầu (hơi dầu và sương dầu từ máy nén bôi trơn). Mỗi nhóm gây hại riêng: bụi mài mòn phớt và lỗ van, nước gỉ ống và rửa trôi mỡ bôi trơn, dầu làm hỏng sản phẩm sơn và thực phẩm.

Nước được xử lý ở khâu sấy khô khí nén: khi khí nguội dần trong ống, hơi nước ngưng tụ thành giọt, nên cần hạ điểm sương áp suất xuống dưới nhiệt độ thấp nhất mà đường ống gặp. Hạt rắn và hơi dầu được giữ lại bằng bộ lọc tách dầu và bụi nhiều cấp, từ lọc thô tới lọc than hoạt tính.

Để nói khí nén là gì ở mức chất lượng cụ thể, tiêu chuẩn ISO 8573-1 phân cấp độ sạch của khí nén theo ba nhóm trên và viết thành [hạt rắn : nước : dầu]. Ví dụ cấp 1.4.1 nghĩa là hạt rắn cấp 1, nước cấp 4, dầu cấp 1. Một số mốc để đọc bảng (theo bản 2010, tham khảo, cần đối chiếu tiêu chuẩn gốc khi ghi hợp đồng):

CấpHạt rắnĐiểm sương áp suất (nước)Tổng dầu
1≤ 20.000 hạt/m³ cỡ 0,1–0,5 µm; ≤ 400 hạt cỡ 0,5–1 µm; ≤ 10 hạt cỡ 1–5 µm≤ −70 °C≤ 0,01 mg/m³
2Giới hạn lớn hơn cấp 1≤ −40 °C≤ 0,1 mg/m³
3Giới hạn lớn hơn cấp 2≤ −20 °C≤ 1 mg/m³
4Giới hạn lớn hơn cấp 3≤ +3 °C≤ 5 mg/m³

Theo bảng, cấp 1.4.1 là khí rất sạch bụi và dầu, nhưng chỉ khô ở mức điểm sương +3 °C, đạt được bằng máy sấy lạnh. Cấp dầu 0 là yêu cầu chặt hơn cấp 1 do người dùng và nhà sản xuất thỏa thuận, thường áp dụng cho máy không dầu. Khi cần nói khí nén là gì cho một dự án cụ thể, hãy chọn cấp theo thiết bị khắt khe nhất, vì mỗi cấp tăng thêm là một khoản đầu tư và điện năng.

Lịch sử phát triển của khí nén

Khí nén là gì trong lịch sử? Con người dùng khí nén từ rất sớm, bắt đầu bằng ống thổi của thợ rèn và thợ luyện kim để tăng nhiệt độ lò. Ctesibius, kỹ sư Hy Lạp ở Alexandria thế kỷ III trước Công nguyên, được ghi nhận đã chế tạo bơm piston và các cơ cấu dùng khí bị nén.

Với câu hỏi khí nén là gì, các mốc kỹ thuật quan trọng hơn nằm ở thế kỷ 18–19. Khoảng thập niên 1760, kỹ sư người Anh John Smeaton thiết kế xi lanh thổi chạy bằng sức nước cấp gió cho lò cao. Hầm Mont Cenis (Fréjus) qua dãy Alps khởi công năm 1857; từ đầu thập niên 1860, máy khoan khí nén được đưa vào đào hầm, khí xả ra còn dùng để thông gió. Cuối thế kỷ 19, Paris xây mạng phân phối khí nén theo đường ống dưới phố do Victor Popp triển khai, cấp năng lượng cho động cơ nhỏ, đồng hồ và thang máy.

Sang thế kỷ 20, câu trả lời cho khí nén là gì gắn với máy móc mới: máy nén trục vít và ly tâm, rồi biến tần, đưa khí nén thành tiện ích tiêu chuẩn của nhà máy. Xu hướng hiện nay là giảm tiêu hao điện: dò rò rỉ, thu hồi nhiệt, điều khiển nhiều máy theo nhu cầu thực.

Minh họa các giai đoạn phát triển của khí nén
Các mốc phát triển của kỹ thuật khí nén.

So sánh khí nén và thủy lực

Khi so khí nén là gì với thủy lực, điểm chung là cả hai đều truyền năng lượng bằng áp suất của lưu chất, nhưng khác ở môi chất và dải áp. Thủy lực dùng dầu gần như không nén được, áp thường 100–350 bar, nên cho lực rất lớn và dừng chính xác. Khí nén dùng không khí nén được, áp 6–8 bar, nên nhanh, sạch, rẻ nhưng lực nhỏ và khó định vị.

So sánh khí nén và thủy lực về áp suất và lực
Khí nén và thủy lực khác nhau chủ yếu ở môi chất và dải áp suất.
Tiêu chíKhí nénThủy lực
Môi chấtKhông khí, nén đượcDầu, gần như không nén được
Áp suất làm việc điển hình6–8 bar100–350 bar
Lực cùng xi lanh Ø50Khoảng 1,2 kN ở 6 barKhoảng 31 kN ở 160 bar
Tốc độRất nhanhTrung bình
Dừng giữa hành trìnhKhó, cần phụ kiệnTốt
Sạch, an toàn cháy nổTốt, khí thải ra ngoàiRủi ro rò dầu, cháy dầu
Đường hồiXả thẳng ra khí quyểnPhải có đường dầu hồi về bể

Kiểm tra số liệu khi so khí nén là gì với thủy lực: xi lanh Ø50 có diện tích khoảng 1.963 mm². Ở 6 bar (0,6 MPa) lực lý thuyết là 0,6 × 1.963 ≈ 1.178 N; ở 160 bar (16 MPa) là 16 × 1.963 ≈ 31.400 N. Vì thế muốn nâng, ép lực vài chục kN thì chọn thủy lực, còn thao tác gắp, kẹp, đẩy nhanh thì khí nén phù hợp hơn.

Ứng dụng của khí nén

Khi đã rõ khí nén là gì, có thể thấy ứng dụng từ đời sống đến công nghiệp nặng, vì nó đơn giản, sạch và không phát tia lửa. Theo ngành, các nhóm chính là:

  • Lắp ráp, đóng gói: dùng xi lanh để tạo chuyển động thẳng đẩy, gắp, ép trong máy đóng gói, máy dán nhãn và đồ gá kẹp.
  • Gia công và sửa chữa: súng vặn ốc, máy mài, búa hơi, súng bắn đinh chạy bằng động cơ khí nén nhỏ gọn, ít nguy cơ giật điện.
  • Sơn và hoàn thiện: súng phun sơn dùng khí sạch, khô để sơn không bị lỗi bề mặt.
  • Thực phẩm, dược phẩm: vận chuyển bột, thổi chai, đóng nắp bằng khí đạt cấp sạch dầu thấp.
  • Khai thác, xây dựng: búa phá đá, khoan hầm, nơi động cơ điện dễ gặp bụi và ẩm.
  • Y tế, nha khoa: khí cấp cho ghế nha khoa phải khô và không dầu; khí y tế dùng cho người bệnh phải theo tiêu chuẩn riêng, không dùng khí nén công nghiệp.
Ứng dụng của khí nén trong công nghiệp sản xuất
Khí nén trong dây chuyền sản xuất công nghiệp.

Với việc thổi bụi, làm sạch máy, súng xịt hơi vệ sinh là dụng cụ đơn giản nhất. Cần lưu ý an toàn: tia khí ở áp cao có thể bắn mạt vào mắt và đẩy khí vào mạch máu qua vết thương hở trên da; quy định an toàn lao động của Mỹ (OSHA) yêu cầu giảm áp xuống dưới khoảng 30 psi (2 bar) khi dùng khí nén để làm sạch. Không bao giờ chĩa súng vào người hay thổi quần áo đang mặc.

Ứng dụng của khí nén trong đời sống như bơm lốp xe
Khí nén trong đời sống, ví dụ bơm lốp xe.

Với người làm nhà máy, câu trả lời thực tế cho khí nén là gì: một tiện ích dễ vận chuyển bằng đường ống tới nhiều điểm, lưu trữ được trong bình và an toàn ở môi trường dễ cháy. Nhưng khí nén là gì về chi phí? Điện trên mỗi đơn vị công cao, nên chỉ dùng khí nén cho đúng việc, không dùng thổi làm mát hay làm sạch bằng ống hở kéo dài.

Trong công nghiệp, khí nén còn được dùng để đóng mở van tự động: xem các dòng van khí nén và van điện từ khí nén tại Viva.

Viva hỗ trợ tư vấn chọn thiết bị tạo và xử lý khí nén, từ máy nén, bình chứa, máy sấy tới bộ lọc, và báo giá theo thông số cụ thể của khách. Văn phòng Hà Nội: Số 20, Ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội.

VIVA - VAN CÔNG NGHIỆP GIÁ RẺ

Địa chỉ: Số 20 ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội

Phụ trách kinh doanh: Miss Hoa

Câu hỏi thường gặp về khí nén là gì

Khí nén là gì và khác không khí thường ở điểm nào?

Khí nén là gì? Là không khí đã bị nén tới áp suất cao hơn khí quyển, thường 6–8 bar trong công nghiệp. Thành phần vẫn là nitơ, oxy và hơi nước, nhưng cùng một thể tích chứa nhiều phân tử hơn nên tích được năng lượng để sinh công qua xi lanh hoặc động cơ khí.

Khí nén là gì, có phải nguồn năng lượng miễn phí không?

Không. Không khí đầu vào miễn phí, nhưng nén khí tốn điện, và phần lớn điện năng biến thành nhiệt. Khí nén là dạng truyền và tích năng lượng chứ không phải nguồn năng lượng. Vì vậy cần giảm rò rỉ, đặt áp vừa đủ và không dùng khí nén cho việc có thể dùng quạt hoặc điện.

Khí nén là gì ở cấp chất lượng 1.4.1 theo ISO 8573-1?

Ký hiệu 1.4.1 đọc theo thứ tự hạt rắn, nước, dầu: hạt cấp 1, nước cấp 4 (điểm sương áp suất không quá +3 °C), dầu cấp 1 (không quá 0,01 mg/m³). Đây là mức khí khá sạch dùng cho nhiều thiết bị tự động, thường đạt bằng máy sấy lạnh cùng lọc tinh và lọc than.

Khí nén là gì khi đọc áp suất: bar(g) khác bar(a) thế nào?

bar(g) là áp suất dư đo so với khí quyển, bar(a) là áp suất tuyệt đối gồm cả khí quyển, khoảng 1,013 bar. Đồng hồ trên máy nén thường chỉ bar(g). 7 bar(g) tương đương khoảng 8 bar(a). Khi dùng công thức khí lý tưởng hoặc tính thể tích, phải đổi sang áp tuyệt đối.

Khí nén công nghiệp có dùng để thở hoặc cho y tế được không?

Không nên. Khí nén công nghiệp có thể còn dầu, hơi nước và hạt, không đảm bảo an toàn cho người hít hay dùng trong y tế. Khí thở và khí y tế phải được tạo và kiểm tra theo tiêu chuẩn riêng, qua thiết bị lọc và giám sát phù hợp.

Viết một bình luận