Mặt bích BS là mặt bích theo tiêu chuẩn Anh. Loại hệ mét thường gặp nhất là BS 4504, phân cấp bằng PN (thông dụng PN6, PN10, PN16, PN25, PN40), còn BS 10 là hệ inch cũ phân cấp bằng chữ Table. BS 4504 hiện đã được thay bằng BS EN 1092-1, nhưng ký hiệu này vẫn nằm trên nhiều bản vẽ, thiết bị cũ và đơn đặt hàng.
Nếu cần nhắc lại mặt bích dùng để làm gì, đó là chi tiết nối ống với ống, van, bơm và thiết bị bằng bu lông và gioăng. Bên dưới là ảnh bảng tra mặt bích BS từ PN6 đến PN40, sau đó là cách đọc bảng, cách phân biệt mặt bích BS hệ mét với BS 10 và với EN 1092-1, tình trạng hiệu lực và cách thay mặt bích cũ.
Bảng tra thông số tiêu chuẩn mặt bích BS 4504
Tiêu chuẩn BS 4504 PN6
PN6 có áp suất danh định 6 bar (khoảng 87 psi), thuộc nhóm áp suất thấp. Thường dùng cho cấp thoát nước sinh hoạt và các đường ống áp thấp trong tòa nhà, nơi áp suất làm việc thấp hơn nhiều so với cấp danh định.
Tiêu chuẩn BS 4504 PN10
PN10 có áp suất danh định 10 bar (khoảng 145 psi). Dùng cho đường ống nước, khí, dầu và hệ HVAC có áp suất trung bình. Với nước lạnh, đây là cấp phổ biến cho tuyến cấp nước chính trong nhà máy.
Tiêu chuẩn BS 4504 PN16
PN16 có áp suất danh định 16 bar (khoảng 232 psi). Đây là cấp dùng rộng rãi trong công nghiệp cho nước cấp, khí và các chất lỏng công nghiệp, kể cả ở nhà máy hóa chất và nhà máy điện. Van, bơm và đồng hồ nối bích trên thị trường thường mặc định ở cấp này.
Tiêu chuẩn BS 4504 PN25
PN25 có áp suất danh định 25 bar (khoảng 363 psi). Dùng cho tuyến áp suất cao như hơi nước, khí nén, dầu khí và hóa chất.
Tiêu chuẩn BS 4504 PN40
PN40 có áp suất danh định 40 bar (khoảng 580 psi), dành cho tuyến áp suất cao như hơi, khí đốt, hóa chất và lọc dầu.
Lưu ý: PN là cấp danh định, ứng với áp suất làm việc cho phép ở nhiệt độ chuẩn (khoảng 20 °C) của vật liệu tham chiếu. Nhiệt độ càng cao thì áp suất cho phép càng thấp.
Download Bảng tra tiêu chuẩn mặt bích BS
Cách đọc bảng tra mặt bích BS 4504
Mỗi ảnh ứng với một cấp PN, mỗi dòng là một cỡ DN. Bảng tra mặt bích BS 4504 gồm bốn nhóm thông tin dưới đây; ký hiệu cột và đơn vị cụ thể hãy xem ở tiêu đề từng ảnh:
- DN: đường kính danh nghĩa theo mm, không bằng đường kính ngoài thực của ống. Cách đổi sang phi ống xem ở bài DN sang phi.
- Đường kính ngoài của mặt bích.
- Vòng tâm lỗ bu lông, số lỗ và đường kính lỗ: ba thông số này quyết định mặt bích có khớp với mặt bích đối ứng hay không.
- Độ dày mặt bích, phụ thuộc kiểu bích (phẳng, cổ hàn, mù) và cấp PN.
Cách đọc nhanh: chọn đúng ảnh theo cấp PN trên bản vẽ, tìm dòng DN cần tra, rồi so vòng tâm lỗ, số lỗ và đường kính lỗ với mặt bích hiện có. Nếu đang đối chiếu dòng khắc trên thân bích với bảng, xem thêm cách đọc ký hiệu trên mặt bích.
Khi so ảnh PN10 với PN16, bạn thấy kích thước kết nối trùng nhau đến DN150 và chỉ khác từ DN200 trở lên; riêng DN65 bảng PN16 ghi 4/8 lỗ, tức có thể gặp cả hai loại. PN25 và PN40 trùng nhau đến DN150. Lý do là ở cỡ nhỏ, lực đẩy của áp suất lên mặt bích còn nhỏ, số bu lông tối thiểu đã dư sức chịu nên không cần đổi vòng bu lông. Dù vậy, hãy đối chiếu đúng ảnh của cấp PN ghi trên bản vẽ chứ đừng suy từ cấp bên cạnh.
Bảng dưới quy đổi cấp PN sang đơn vị khác để tiện so sánh. Khái niệm PN và cách so với Class của Mỹ có ở bài PN là gì.
| Cấp PN | bar | MPa | psi (xấp xỉ) |
|---|---|---|---|
| PN6 | 6 | 0,6 | 87 |
| PN10 | 10 | 1,0 | 145 |
| PN16 | 16 | 1,6 | 232 |
| PN25 | 25 | 2,5 | 363 |
| PN40 | 40 | 4,0 | 580 |
Số psi chỉ để so với tài liệu Mỹ. Cấp danh định này áp dụng ở khoảng 20 °C, nên không dùng làm áp suất làm việc cho nước nóng hoặc hơi.
BS 4504, BS 10 và BS EN 1092-1 khác nhau thế nào
Cùng mang chữ BS nhưng hai tiêu chuẩn thép của Anh thuộc hai hệ khác nhau. Còn BS EN 1092-1 là tiêu chuẩn châu Âu thay thế hệ cũ, nên bảng dưới đặt cả ba cạnh nhau.
| Tiêu chí | BS 4504 | BS 10 | BS EN 1092-1 |
|---|---|---|---|
| Hệ đo | Hệ mét, cỡ DN | Hệ inch, cỡ ghi theo inch | Hệ mét, cỡ DN |
| Cách phân cấp | PN6, PN10, PN16, PN25, PN40… | Table D, E, F, H… | PN (cùng cách ghi) |
| Tình trạng | Đã được thay bằng BS EN 1092-1 | Hệ cũ, gặp chủ yếu ở hệ thống đã lắp | Tiêu chuẩn đang áp dụng cho mặt bích tròn bằng thép |
| Lắp lẫn với bích PN hiện nay | Có ở các cấp PN thông dụng, nên đối chiếu từng cỡ | Không | Có, là hệ hiện hành |
Về nguồn gốc, BS 4504 gần như trùng DIN PN, vì hai hệ cùng họ kích thước hệ mét rồi cùng được gộp vào EN 1092-1. Nếu cần số liệu của hệ này, xem bảng tra mặt bích DIN. Hệ BS 10 thì khác hẳn: mỗi Table là một cặp thông số áp lực và kích thước riêng, tính theo inch.
Vì vậy đừng đoán áp suất từ chữ cái của Table và đừng đổi thẳng sang PN. Khi thay cho hệ thống cũ, hãy đo vòng bu lông, đếm lỗ hoặc xin thông số từ nhà thiết kế.
Tình trạng hiệu lực của BS 4504 và BS EN 1092-1
Phần mặt bích thép của BS 4504 (BS 4504-3.1) đã bị BSI rút từ năm 2002 và thay bằng BS EN 1092-1, văn bản của BSI phát hành lại tiêu chuẩn châu Âu EN 1092-1. Bản hiện hành là BS EN 1092-1:2018, kèm sửa đổi A1:2023, áp dụng từ PN2,5 đến PN400. Các tiêu chuẩn DIN cũ về mặt bích thép (DIN 2501, 2576, 2633…) cũng đã được thay bằng cùng văn bản này, nên đây là tiêu chuẩn thống nhất cho mặt bích BS dạng tròn bằng thép hệ PN.
Trên thị trường Việt Nam, ký hiệu "BS4504 PN16" vẫn xuất hiện trong báo giá, bản vẽ và nhãn hàng. Lý do là kích thước kết nối của hai bản giữ tương thích ở các cấp PN thông dụng, nên thợ và nhà cung cấp quen gọi theo tên cũ. Với dự án mới, hồ sơ nên ghi EN 1092-1, cấp PN và kiểu mặt làm kín, để tránh hiểu nhầm với BS 10.
Cách ký hiệu cũng nối tiếp nhau. Ảnh bảng tra BS 4504 đánh mã kiểu bích 101 (bích tấm), 105 (bích mù), 111 (hàn cổ), 112, 113 (bích có cổ); EN 1092-1 dùng mã hai chữ số tương ứng 01, 05, 11, 12, 13 và thêm ký hiệu kiểu mặt (Type A mặt phẳng, B1 mặt lồi). Vì thế đơn hàng ghi đủ "EN 1092-1, kiểu 01, PN16, B1" rõ hơn hẳn so với chỉ ghi "BS 4504 PN16", vốn không cho biết kiểu bích hay kiểu mặt.
Tiêu chuẩn mặt bích BS: nội dung chính cần biết
BS là British Standards, hệ tiêu chuẩn của Anh. Mặt bích BS dùng để nối ống, van, bơm và thiết bị như các hệ khác, với bốn thông số cần chốt: DN, cấp PN, kiểu bích và kiểu mặt làm kín. Bài tổng quan tiêu chuẩn mặt bích so sánh BS cùng ANSI, DIN và JIS.
Kiểu mặt bích và kiểu mặt làm kín
Vì BS 4504 cùng họ kích thước với EN 1092-1, các kiểu mặt bích cũng tương tự: dạng tấm (Plate, chức năng gần Slip-On), cổ hàn (Weld Neck), mù (Blind), hàn trượt có cổ, ren có cổ (Threaded) và bích rời đi với vành hàn (gần giống Lap Joint). Mặt làm kín có hai dạng chính là mặt gờ RF và mặt phẳng FF, tùy cấp áp và vật liệu. Khi đặt hàng nên ghi rõ cả kiểu bích lẫn dạng mặt.
Bích và van thân gang xám chỉ dùng PN10, PN16 và mặt phẳng FF. Gang xám giòn, nên nếu ghép với bích thép mặt gờ RF thì bu lông tạo mô men uốn quanh mép gờ và tai bích gang dễ nứt. Cách xử lý là gia công phẳng mặt RF của bích thép và dùng gioăng toàn mặt.
Khác gì với hệ Mỹ và hệ Nhật
BS 4504 dùng DN và PN theo hệ mét, trong khi ANSI/ASME dùng NPS và Class theo inch. Cấp "gần nhau" như PN16 (16 bar) và Class 150 (19,6 bar với thép A105 ở nhiệt độ thường) không lắp lẫn được, vì vòng bu lông, số bu lông và đường kính lỗ khác nhau. Xem thêm bảng tra mặt bích ANSI B16.5.
Hệ Nhật phân cấp bằng K. Bích thép JIS 10K cho phép 1,4 MPa với nước lạnh, và vòng bu lông của mặt bích JIS khác bích PN ở phần lớn các cỡ. Ví dụ DN100: PN10 và PN16 có vòng tâm lỗ 180 mm, Class 150 có 190,5 mm, JIS 10K có 175 mm.
Khi nào gặp mặt bích BS
Mặt bích BS gặp ở Anh, ở các nước từng dùng hệ tiêu chuẩn Anh, và ở các hệ thống đã lắp từ trước khi EN 1092-1 thay thế. Van nối bích như van cổng thường ghi PN trên thân. Khi đặt mua, hãy nêu rõ tiêu chuẩn (BS 4504 hoặc EN 1092-1), cấp PN, DN, kiểu mặt bích, kiểu mặt làm kín và vật liệu.
Với cấp phổ thông, mặt bích BS4504 PN16 là loại được hỏi nhiều nhất. Để tham khảo giá theo cỡ và vật liệu, xem bảng giá mặt bích thép BS4504.
Lưu ý khi thay mặt bích BS 4504 cũ
Thay mặt bích BS trên hệ thống đang chạy dễ sai nhất ở bước đối chiếu, vì nhãn thường mờ hoặc đã bị sơn phủ. Làm theo thứ tự sau.
- Đọc bản vẽ hoặc nhãn: ghi lại tiêu chuẩn, cấp PN và DN. Nếu chỉ có chữ "BS" mà không có PN, nghi ngờ là BS 10 hệ inch.
- Đo mặt bích hiện có: đường kính ngoài, vòng tâm lỗ (khoảng cách giữa tâm hai lỗ đối diện), số lỗ và đường kính lỗ. Với DN100 PN16, giá trị tham khảo là 220 mm, 180 mm, 8 lỗ, bu lông M16.
- Đối chiếu ảnh bảng tra: mở đúng ảnh cấp PN ở trên và so từng dòng DN. Nếu số đo không khớp mọi cấp PN, khả năng cao là BS 10 Table D hoặc E, khác hẳn hệ PN, hoặc hệ JIS, ANSI.
- Chọn tiêu chuẩn đặt hàng: với hệ PN, ghi EN 1092-1 cùng cấp PN và kiểu mặt, ví dụ B1. Với BS 10, xin thông số từ nhà thiết kế hoặc thay cả hai đầu về cùng tiêu chuẩn.
- Kiểm tra gioăng và bu lông: gioăng cho bích PN theo EN 1514, bu lông ren mét. Gioăng đã tháo không dùng lại.
| Ghi trên bản vẽ cũ | Gợi ý ghi khi đặt hàng mới | Ghi chú |
|---|---|---|
| BS 4504 PN16, DN100 | EN 1092-1 PN16, DN100 | Bổ sung kiểu bích và kiểu mặt, ví dụ B1 |
| DIN 2576 PN10 | EN 1092-1 PN10, kiểu 01 (bích phẳng hàn) | Giữ nguyên cấp PN, không tự nâng hoặc hạ cấp |
| DIN 2633 PN16 | EN 1092-1 PN16, kiểu 11 (bích hàn cổ) | Hỏi lại vật liệu và độ dày thành ống hàn |
| BS 10 Table E | Không đổi thẳng sang PN | Đo thực tế, xin thông số hoặc thay cả hai đầu cùng tiêu chuẩn |
Ba lỗi hay gặp khi thay bích cũ là chọn cấp PN thấp hơn bản gốc vì "áp suất làm việc còn thấp", dùng bu lông nhỏ hơn để lọt lỗ lệch, và quên rằng van thân gang phải ghép với mặt phẳng FF. Cả ba làm giảm độ kín hoặc làm nứt tai bích, nên cần xử lý theo đúng bảng tra thay vì chữa bằng cách siết mạnh hơn.
Khi mặt bích đã khớp, kiểm tra vòng tâm lỗ rồi siết theo trình tự hình sao, tăng dần từ khoảng 20–30 % đến 100 % mô men mục tiêu, theo hướng dẫn lắp đặt mặt bích. Bôi trơn ren và mặt tựa đai ốc đúng yêu cầu, vì ma sát thay đổi làm lực kẹp lệch nhiều so với mô men đặt.
Đang thay mặt bích cho hệ thống cũ? Gửi nhãn hoặc bản vẽ, Viva đối chiếu tiêu chuẩn, cấp PN và DN giúp bạn. Viva tư vấn tại Số 20, Ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội.
Địa chỉ: Số 20 ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội
Phụ trách kinh doanh: Miss Hoa
Câu hỏi thường gặp về mặt bích BS
BS 4504 là gì và còn dùng không?
BS 4504 là tiêu chuẩn Anh cho mặt bích tròn hệ mét, phân cấp theo PN. Tiêu chuẩn này đã bị rút và thay bằng BS EN 1092-1, nên bản vẽ mới thường ghi EN 1092-1. Ký hiệu BS 4504 vẫn gặp ở bản vẽ, thiết bị cũ và báo giá trên thị trường.
BS 4504 PN16 tương đương tiêu chuẩn nào hiện nay?
Tiêu chuẩn thay thế là BS EN 1092-1 PN16, cùng họ kích thước với DIN PN16. Kích thước kết nối giữ tương thích ở các cấp PN thông dụng, nhưng khi thay cho thiết bị đang chạy vẫn nên đo và đối chiếu từng cỡ, vì vật liệu, kiểu mặt làm kín và dung sai có thể khác.
BS 4504 khác BS 10 thế nào?
BS 4504 dùng hệ mét, cỡ DN và cấp PN. BS 10 là hệ inch cũ, phân cấp bằng các Table như D, E, F, H, mỗi Table có bộ thông số riêng. Hai hệ không đổi thẳng cho nhau và không lắp lẫn được, nên phải đo vòng bu lông và đếm lỗ để xác định.
Mặt bích PN16 chịu được bao nhiêu bar?
PN16 là cấp danh định 16 bar ở nhiệt độ chuẩn khoảng 20 °C. Nhiệt độ làm việc càng cao thì áp suất cho phép càng thấp, và vật liệu cũng ảnh hưởng, nên cần xem bảng áp suất–nhiệt độ của vật liệu cụ thể trước khi dùng cho nước nóng hoặc hơi.
Mặt bích BS 4504 PN16 có lắp được với ANSI Class 150 không?
Không. Hai cấp có áp suất danh nghĩa gần nhau nhưng khác vòng bu lông, số bu lông và đường kính lỗ, đồng thời bu lông hệ mét và hệ inch khác ren. Muốn nối cần mặt bích chuyển tiếp hoặc đổi mặt bích về cùng một tiêu chuẩn.
