Bình tích áp khí nén: công dụng, cấu tạo, cách chọn dung tích

08/07/2022 LÊ ĐĂNG 13 PHÚT ĐỌC 153 LƯỢT XEM 2 BÌNH LUẬN
5/5 (1 BÌNH CHỌN)

Bình tích áp khí nén là gì

Bình tích áp khí nén là bình chịu áp bằng thép dùng để trữ khí nén ngay sau máy nén, giữ áp suất ổn định và cấp khí cho tải đỉnh. Thiết bị này còn gọi là bình chứa khí hay bồn chứa khí nén, khác với bình tích áp thủy lực có túi cao su ngăn khí và dầu. Trong hệ thống khí của nhà máy, bình nằm giữa máy nén và mạng ống, như một bể đệm giữa nguồn cấp và nơi tiêu thụ.

Bình tích áp khí nén dạng bình đứng lắp sau máy nén
Bình tích áp khí nén đứng, lắp cạnh máy nén.

Hệ thống không có bình tích áp khí nén vẫn chạy được, nhưng máy nén phải tăng giảm tải liên tục theo từng thao tác của thiết bị, áp suất dao động và máy nén mòn nhanh. Một bình tích áp khí nén đủ dung tích giúp máy chạy theo chu kỳ dài, đều đặn, và mạng ống nhận áp ổn định hơn. Bài này trình bày công dụng, cấu tạo, công thức chọn dung tích với ví dụ tính, vị trí lắp, thiết bị an toàn, kiểm định và sự cố thường gặp.

Công dụng của bình tích áp khí nén

Bình tích áp khí nén có năm công dụng, mỗi công dụng gắn với một vấn đề cụ thể của máy nén và mạng ống.

Công dụng của bình tích áp khí nén trong mạng khí nén
Bình tích áp trữ khí và ổn định áp cho mạng khí nén.
  • Trữ khí cho tải đỉnh: khi nhiều thiết bị cùng lấy khí trong vài chục giây, bình bù phần thiếu mà không cần chọn máy nén theo tải đỉnh.
  • Giảm số lần chuyển tải và khởi động: bình lớn kéo dài thời gian giữa hai lần máy chuyển từ chạy tải sang không tải, giúp việc giảm số lần khởi động máy nén và hạn chế mòn motor, contactor, van nạp.
  • Ổn định áp suất: bình làm phẳng xung áp từ máy piston và dao động khi tải đổi nhanh, nên van, xi lanh phía sau nhận áp đều.
  • Làm nguội và tách nước: khí vào bình còn nóng, tiếp xúc thành thép nên nguội xuống và ngưng một phần hơi nước, tích ở đáy để xả.
  • Dự phòng ngắn hạn: khi máy nén dừng đột ngột, khí trong bình đủ để thiết bị hoàn thành thao tác đang làm và dừng an toàn.

Cần hiểu đúng một giới hạn: bình tích áp khí nén không tạo thêm khí. Nó chỉ dịch chuyển thời điểm cấp khí. Nếu nhu cầu trung bình lớn hơn lưu lượng của máy, bình tích áp khí nén sẽ cạn dần, áp tụt và giải pháp duy nhất là tăng công suất máy.

Cấu tạo bình tích áp khí nén

Bình tích áp khí nén là một dạng bình chịu áp (pressure vessel) nên chế tạo theo tiêu chuẩn thiết kế, hàn và thử bền riêng. Thân bình là ống trụ thép tấm cuốn hàn, hai đầu là chỏm elip hoặc chỏm cầu, hình dạng giúp phân bố ứng suất đều và chịu áp tốt hơn đáy phẳng.

Cấu tạo bình tích áp khí nén gồm thân, chỏm, cửa vào ra, van an toàn
Các bộ phận chính của bình tích áp khí nén.
Bộ phậnChức năng
Thân và hai chỏm elipChịu áp, chứa khí; chiều dày tính theo áp thiết kế và vật liệu
Cửa vào, cửa raCho khí vào từ máy nén và ra mạng ống; thường đặt lệch nhau để khí đi qua cả bình
Van an toànXả khí khi áp vượt giá trị cài đặt, bảo vệ bình khỏi quá áp
Đồng hồ áp suấtBáo áp trong bình để vận hành và kiểm tra
Van xả đáyXả nước ngưng và cặn ở điểm thấp nhất, bằng tay hoặc tự động
Cửa kiểm tra (lỗ người chui hoặc lỗ tay)Cho phép nhìn trong, vệ sinh, đo chiều dày khi kiểm định
Chân đế, bu lông nềnCố định bình, giữ ổn định khi chịu rung
Bảng thông sốGhi áp thiết kế, dung tích, năm chế tạo, số chế tạo

Bình đứng và bình nằm

Loại bình tích áp khí nén đứng chiếm ít diện tích sàn, nước ngưng tụ gọn ở đáy nên xả dễ; phù hợp phòng máy hẹp. Loại nằm thấp hơn, dễ lắp ở nơi trần thấp và dễ chứa dung tích lớn, nhưng cần chú ý chân đế và vị trí van xả ở điểm thấp nhất, thường dốc nhẹ về phía xả. Áp thiết kế phải bằng hoặc cao hơn áp tối đa máy nén cấp vào, vì thế bình 10 bar có thể dùng cho máy 8 bar nhưng không đảo ngược được.

Hoạt động của bình tích áp khí nén khi nạp và cấp khí
Bình nạp khi máy chạy tải và cấp khí khi máy chuyển không tải.

Cách chọn dung tích bình tích áp khí nén

Dung tích bình tích áp khí nén tính từ lượng khí cần cấp bù trong một khoảng thời gian và dải áp suất cho phép. Công thức dựa trên định luật Boyle, giả thiết nhiệt độ không đổi:

V = (Q × t × p0) / (p_max − p_min)

Trong đó V là thể tích bình (m³); Q là lưu lượng tiêu thụ vượt quá khả năng máy nén, tính bằng m³/min khí tự do; t là thời gian cần bù (phút); p0 là áp khí quyển, lấy gần đúng 1 bar; p_max và p_min là áp trên và áp dưới mà mạng ống chấp nhận (bar), hiệu số chính là dải áp Δp. Công thức nói rằng lượng khí tự do Q × t phải bằng lượng khí bình nhả ra khi áp giảm từ p_max xuống p_min.

Ví dụ: máy nén 5 m³/min, nhưng trong 2 phút thiết bị cần 7 m³/min, nên Q = 7 − 5 = 2 m³/min. Mạng ống chấp nhận dải áp từ 8 xuống 6,5 bar nên Δp = 1,5 bar. V = (2 × 2 × 1) / 1,5 ≈ 2,67 m³. Chọn bình tiêu chuẩn 3 m³ (3.000 lít) để có dự phòng.

Chu kỳ chuyển tải và quy tắc kinh nghiệm

Với máy nén chạy tải rồi không tải, bình còn phải đủ lớn để chu kỳ chuyển tải không quá ngắn. Thời gian một chu kỳ là T = (V × Δp / p0) × (1/(Qmáy − Qdùng) + 1/Qdùng). Ví dụ máy 8 m³/min, nhu cầu 4 m³/min (điều kiện chu kỳ ngắn nhất, khi nhu cầu bằng nửa công suất), dải Δp = 1 bar: bình 1 m³ cho chu kỳ 1 × 1 × (1/4 + 1/4) = 0,5 phút (30 giây), tức 120 lần chuyển tải mỗi giờ; bình 3 m³ cho chu kỳ 90 giây.

Mỗi lần chuyển tải làm máy hao điện và hao van nạp, nên chu kỳ càng dài càng tốt.

Khi chưa có số liệu chi tiết, quy tắc kinh nghiệm (tham khảo, tùy hãng) là dung tích bình (m³) bằng khoảng 1/10 đến 1/6 trị số lưu lượng máy (m³/min). Máy 8 m³/min khi đó cần bình khoảng 0,8–1,3 m³. Mức này chỉ ứng với chu kỳ chuyển tải ngắn nhất khoảng 30 giây ở dải áp 1 bar, giới hạn dưới mà nhiều hãng máy trục vít chấp nhận; máy piston chạy dừng hẳn rồi khởi động lại cần bình lớn hơn nhiều để không vượt khoảng 30 lần khởi động mỗi giờ.

Máy có biến tần cần bình nhỏ hơn vì tự điều chỉnh tốc độ; máy piston cần bình lớn hơn để làm phẳng xung. Nếu tải đỉnh lớn và ngắn, đặt thêm một bình riêng gần thiết bị đó, đừng cố nâng bình ở phòng máy.

Vị trí lắp và thiết bị an toàn

Bình tích áp khí nén có thể đặt ở hai vị trí và nên dùng cả hai khi hệ thống đủ lớn. Bình ướt đặt ngay sau máy nén và trước máy sấy: khí còn nóng và bão hòa hơi nước, bình làm nguội khí và tách bớt nước, giảm tải cho máy sấy. Bình khô đặt sau máy sấy: chứa khí đã khô, dùng để cấp tải đỉnh mà không làm tăng nước, đỡ đọng nước đáy.

Vị trí lắp bình tích áp khí nén sau máy nén và sau máy sấy
Bình tích áp khí nén có thể đặt trước hoặc sau máy sấy.

Thứ tự thông dụng là máy nén, làm mát sau, bình ướt, máy sấy khí nén, lọc, bình khô, rồi vào mạng ống. Đặt bình trước máy sấy giúp máy sấy lạnh nhận lưu lượng đều và nhiệt độ vào ổn định hơn. Bình không lắp ngay sát đầu xả máy piston nếu không có ống mềm chống rung, và cần đủ không gian xung quanh để mở cửa kiểm tra.

Thiết bị an toàn tối thiểu trên bình gồm:

  • Van an toàn: bình bắt buộc phải có van an toàn cài áp xả không vượt áp thiết kế. Van phải có lưu lượng xả không nhỏ hơn lưu lượng tối đa máy nén và lắp trực tiếp, không có van chặn ở giữa.
  • Đồng hồ áp suất: đồng hồ áp suất khí nén lắp trên bình, chọn thang đo khoảng 1,5–2 lần áp làm việc để kim ở khoảng giữa thang.
  • Van xả đáy: xả nước ngưng, nên có loại tự động hoặc thêm van tay dự phòng.
  • Van chặn đầu ra: cô lập bình khi bảo trì, đặt sau điểm gắn van an toàn.

Kiểm định và sự cố thường gặp

Bình tích áp khí nén có áp suất làm việc trên 0,7 bar thuộc diện thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động. Theo quy định hiện hành, loại bình này phải được đăng ký và kiểm định định kỳ bởi tổ chức kiểm định có thẩm quyền, thường gồm kiểm tra bên ngoài, bên trong, đo chiều dày và thử bền tới mức áp lớn hơn áp làm việc. Chủ sở hữu nên giữ hồ sơ kiểm định và tuân thủ thời hạn ghi trên giấy chứng nhận.

Lý do cần chặt chẽ nằm ở năng lượng tích trữ. Một bình tích áp khí nén 1 m³ ở 8 bar(g) chứa năng lượng giãn nở tối đa khoảng p₁ × V × ln(p₁/p₀) = 9,0 × 10⁵ × 1 × ln(9,0/1,0) ≈ 2 MJ, ước tính cận trên theo quá trình đẳng nhiệt, tương đương khoảng 0,5 kg thuốc nổ TNT. Vì vậy bình tích áp khí nén bị thủng hoặc nổ gây thiệt hại nghiêm trọng.

Sự cố nổ bình tích áp khí nén do ăn mòn và quá áp
Sự cố nổ bình tích áp khí nén thường bắt nguồn từ ăn mòn và quá áp.

Gỉ đáy do nước đọng

Đây là nguyên nhân gây giảm chiều dày thành bình phổ biến nhất. Nước ngưng tích ở đáy, hòa tan oxy và ăn mòn thép từ bên trong, nên nhìn bên ngoài không thấy. Với bình tích áp khí nén, biện pháp trước hết là xả nước đáy bình hằng ngày, kiểm tra van xả tự động không bị nghẹt, và định kỳ đo chiều dày đáy bằng thiết bị siêu âm.

Van an toàn xì hoặc không bật

Van xì liên tục thường do áp làm việc quá gần áp cài đặt, mặt van dính bẩn hoặc lò xo mỏi. Van không bật thì nguy hiểm hơn vì mất bảo vệ quá áp. Không tự siết lò xo để hết xì: nguyên nhân và cách xử lý nằm trong tài liệu cách chọn van an toàn theo 10 bước, kèm hướng dẫn thử van định kỳ.

Áp suất tụt nhanh

Áp tụt nhanh khi máy dừng có thể do rò rỉ ở mối nối hoặc van xả đọng nước, van một chiều đầu ra máy hở, hoặc dung tích bình quá nhỏ so với tải đỉnh. Kiểm tra bằng cách khóa bình khỏi mạng ống và theo dõi đồng hồ: nếu áp vẫn tụt thì rò nằm ở bình hoặc phụ kiện, nếu áp giữ thì rò nằm ở mạng ống.

Hàn sửa và thay đổi kết cấu

Không tự hàn vá, khoan lỗ hoặc thay đổi kết cấu bình đã có hồ sơ kiểm định. Mọi sửa chữa chịu áp phải do đơn vị có chuyên môn thực hiện và kiểm định lại sau đó.

Viva hỗ trợ tư vấn chọn dung tích bình tích áp khí nén và thiết bị an toàn đi kèm, báo giá theo thông số cụ thể của khách: lưu lượng máy nén, dải áp và mặt bằng lắp đặt. Văn phòng Hà Nội: Số 20, Ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội.

VIVA - VAN CÔNG NGHIỆP GIÁ RẺ

Địa chỉ: Số 20 ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội

Phụ trách kinh doanh: Miss Hoa

Câu hỏi thường gặp về bình tích áp khí nén

Bình tích áp khí nén có bắt buộc phải có trong hệ thống khí nén không?

Không bắt buộc về mặt vận hành, nhưng gần như mọi hệ thống công nghiệp đều dùng. Thiếu bình, máy nén chuyển tải liên tục, áp dao động và mòn nhanh. Máy nén biến tần và nhu cầu rất đều có thể dùng bình nhỏ, còn máy piston thường cần bình lớn để làm phẳng xung áp.

Dung tích bình tích áp khí nén bao nhiêu lít là đủ?

Tính theo V = Q·t·p0/(p_max − p_min) với tải đỉnh cụ thể. Khi chưa có số liệu, dùng quy tắc tham khảo cho máy trục vít tải – không tải: dung tích (m³) khoảng 1/10 đến 1/6 trị số lưu lượng máy (m³/min), ví dụ máy 8 m³/min cần khoảng 0,8–1,3 m³; máy piston chạy – dừng cần bình lớn hơn. Tải đỉnh ngắn nên thêm bình gần thiết bị đó.

Nên đặt bình tích áp khí nén trước hay sau máy sấy?

Nên dùng cả hai nếu có thể. Bình ướt trước máy sấy làm nguội khí, tách nước và làm đều lưu lượng vào sấy. Bình khô sau máy sấy chứa khí đã khô để cấp tải đỉnh. Nếu chỉ lắp một bình, đặt ngay sau máy nén và xả nước đáy thường xuyên.

Bình tích áp khí nén phải kiểm định bao lâu một lần?

Bình có áp suất làm việc trên 0,7 bar thuộc diện phải đăng ký và kiểm định định kỳ theo quy định hiện hành, chu kỳ ghi trên giấy chứng nhận kiểm định hoặc theo hướng dẫn của đơn vị kiểm định. Hãy hỏi tổ chức kiểm định có thẩm quyền để biết thời hạn và hồ sơ chính xác cho bình của mình.

Vì sao đáy bình tích áp khí nén bị gỉ và cách xử lý?

Khí nén ngưng hơi nước, nước đọng ở đáy hòa tan oxy và ăn mòn thép từ bên trong. Xử lý bằng sấy khí trước bình hoặc lắp bình ướt kèm van xả tự động, xả đáy hằng ngày và đo chiều dày đáy định kỳ. Bình đã mỏng dưới giới hạn thiết kế phải ngừng sử dụng, không hàn vá.

2 bình luận về “Bình tích áp khí nén: công dụng, cấu tạo, cách chọn dung tích”
Viết một bình luận