Lắp đặt van cầu khác với van cổng hay van bi ở hai điểm: van phải lắp đúng chiều dòng chảy theo mũi tên đúc trên thân, và phải chừa đủ không gian cho ty nổi cùng tay quay đi lên khi mở. Lắp ngược chiều hoặc thiếu khoảng trống tháo lắp thì van vẫn nằm trên đường ống, nhưng tết chèn nhanh rò, đĩa mòn sớm và việc bảo trì sau này rất khó làm. Quy trình dưới đây dùng cho van cầu tay quay lẫn van có bộ truyền động.
Kiểm tra van trước khi lắp
Đối chiếu nhãn hoặc chữ đúc trên thân van với bản vẽ và thông số đã chọn: DN, PN (hoặc Class), vật liệu thân, kiểu kết nối, nhiệt độ làm việc. Nhầm PN16 với PN10, hoặc thân gang với thân thép, nếu không đối chiếu nhãn thì thường chỉ lộ ra khi chạy áp; lúc đó phải cắt ống để thay.
Van thường nằm kho một thời gian nên cần soi lại tình trạng sau vận chuyển và lưu kho. Các điểm cần xem:
- Thân, nắp capo, mặt bích: không nứt, không móp, mặt làm kín bích không có vết xước dọc.
- Ty van: thẳng, không cong, không gỉ, ren ty không bị dập.
- Nắp chụp bảo vệ hai đầu: còn nguyên cho tới lúc lắp, tránh bụi, mảnh hàn và nước lọt vào lòng van.
- Bộ truyền động điện hoặc khí nén: đủ nhãn, đấu nối đúng điện áp hoặc áp khí cấp theo catalogue.
Trước khi đưa lên đường ống, vận hành thử van ở trạng thái khô: mở hết, đóng hết, lặp lại vài lần. Tay quay phải quay đều, không giật, không kẹt ở đầu hành trình. Sau đó thổi khí hoặc rửa sạch lòng van để loại hạt cát, vụn hàn, mảnh ren còn sót, vì các hạt này sẽ cứa vào mặt bệ ngay lần đóng đầu tiên rồi gây rò.
Xác định hướng lắp van cầu
Van cầu là van chặn và điều tiết có hướng dòng quy định, không phải van một chiều. Mũi tên trên thân cho biết chiều dòng chảy mà nhà sản xuất thiết kế. Phần lớn van cầu tay quay lắp theo kiểu dòng vào dưới đĩa: môi chất đi từ dưới lên qua bệ. Nhờ vậy khi van đóng, tết chèn ít chịu áp và van mở nhẹ hơn; muốn thay tết chèn vẫn phải cô lập bằng van khác và xả áp.
Một số van cỡ lớn, áp cao, đường hơi nhiệt độ cao hoặc van điều khiển fail-close lại thiết kế cho dòng đi trên đĩa, để áp lực ép đĩa xuống bệ khi đóng. Cách phân biệt và ưu nhược từng kiểu nằm trong bài về hướng dòng chảy của van cầu. Nguyên tắc khi lắp là một: luôn theo mũi tên và hướng dẫn của hãng, không đoán theo hình dáng thân van.
Về tư thế, ưu tiên để ty và tay quay hướng lên, hoặc nằm ngang khi không gian không cho phép. Tránh lắp tay quay chúc xuống vì ba lý do: cặn và nước đọng trong nắp capo, ren ty và vùng tết chèn dễ bị ăn mòn; trên đường hơi, nước ngưng tụ lại thành túi trong nắp capo; và khi phải thay tết chèn, môi chất chảy thẳng xuống người thao tác. Với van cỡ lớn lắp ty nằm ngang, cần đỡ thêm bộ truyền động hoặc tay quay vì trọng lượng treo lệch sẽ làm cong ty và mòn ống dẫn hướng.
Vị trí lắp đặt van cầu trên đường ống
Chọn vị trí theo bốn yêu cầu sau.
- Không gian cho ty nổi: khi mở hết, ty và tay quay nhô lên một đoạn gần bằng hành trình của van. Phải còn khoảng trống phía trên, và để người vận hành đứng quay tay quay được. Chừa thêm chỗ để rút nắp capo và đĩa ra khỏi thân khi bảo trì. Khi ty nổi thì vị trí ty cũng cho biết trạng thái mở, đóng của van, nên đừng che khuất hoặc đặt sát tường, trần.
- Đoạn ống thẳng: khi dùng van để điều tiết, dòng cần ổn định ở đầu vào. Giữ khoảng vài lần đường kính ống thẳng phía trước van (thường lấy khoảng 5 lần DN, tham khảo) và không đặt van sát cút, bơm hay van khác. Van chỉ đóng/mở thì yêu cầu này nhẹ hơn.
- Giá đỡ: van cầu thân gang hoặc thép nặng hơn đoạn ống cùng chiều dài. Đặt giá đỡ ống ở hai phía van để trọng lượng và lực giãn nở của ống không đè lên thân van và mặt bích. Van không được dùng để kéo hai đầu ống lệch tâm vào nhau.
- Lọc cặn và xả nước ngưng: môi chất có cặn thì đặt Y lọc phía trước van để hạt rắn không đến được bệ. Trên đường hơi, đặt bẫy hơi hoặc điểm xả nước ngưng ngay trước van và dốc ống về phía bẫy, vì nước ngưng bị hơi đẩy đi với tốc độ lớn gây búa nước, làm nứt thân hoặc cong ty. Khởi động đường hơi bằng cách mở van từ từ, cho đường ống nóng dần.
Lắp đặt van cầu theo kiểu kết nối
Trước khi nối, xả sạch đường ống và đảm bảo hai đầu ống thẳng hàng với tâm van. Mỗi kiểu kết nối có lỗi riêng.
Nối bích
Hai mặt bích ống và bích van phải song song, đồng tâm và cùng tiêu chuẩn (cùng PN, cùng số lỗ, cùng kiểu mặt bích). Chọn gioăng theo áp suất, nhiệt độ và môi chất: cao su hoặc PTFE cho nước và hóa chất nhẹ, gioăng graphite hoặc spiral wound cho hơi và nhiệt độ cao. Không dùng hai lớp gioăng chồng nhau để bù khe hở.
Siết bu lông theo thứ tự chéo (hình sao), chia 3 lượt, ví dụ 30%, 60% rồi 100% mô-men siết theo khuyến cáo. Siết lần lượt từng bu lông liền kề làm bích nghiêng, gioăng bị ép lệch và rò ở phía lỏng. Với hơi và nước nóng, kiểm tra siết lại sau lần gia nhiệt đầu tiên.
Nối ren
Quấn băng tan hoặc bôi keo ren lên ren ngoài của ống, không quấn lên ren trong của van để vụn băng không rơi vào lòng van. Chọn vật liệu làm kín theo nhiệt độ và môi chất, nhất là đường hơi hoặc dầu nóng: băng tan và keo ren thông thường có giới hạn nhiệt thấp, cần loại ghi rõ chịu nhiệt tương ứng (đối chiếu thông tin nhà sản xuất).
Khi vặn, đặt cờ lê ở phần lục giác hoặc gờ thân phía đầu đang được vặn vào ống. Không vặn bằng cách cầm cả thân van hay tay quay: mô-men truyền qua thân sang đầu ren còn lại, làm lỏng mối nối đã làm kín hoặc nứt thân gang, thân đồng. Vặn vừa đủ, không quá chặt, vì ren côn siết quá mức có thể nứt cổ thân.
Nối hàn
Với van đầu hàn (hàn giáp mép hoặc hàn lồng), mở hé van khi hàn. Nhiệt từ mối hàn làm thân giãn nở; nếu đĩa đang ép chặt vào bệ, bệ và đĩa có thể dính hoặc biến dạng, về sau van đóng không kín. Hàn từng đoạn ngắn, để mối hàn nguội dần, không làm nguội gấp bằng nước. Với van có bệ mềm (PTFE, cao su) hoặc tết chèn nhạy nhiệt, hãy làm theo hướng dẫn của hãng: có loại phải tháo ruột van trước khi hàn, hoặc dùng loại thân hàn đã được thiết kế sẵn. Hàn xong, thổi sạch xỉ hàn khỏi đường ống trước khi đóng mở van.
Thử áp và chạy thử sau lắp đặt
Thử áp xác nhận mối nối kín và van làm việc đúng trước khi giao vận hành. Trình tự thông thường:
- Đóng và mở van hết hành trình vài lần khi chưa có áp, kiểm tra tay quay hoặc bộ truyền động chạy đủ hành trình, không kẹt.
- Nạp môi chất thử (thường là nước) vào đường ống, xả hết khí. Tăng áp từ từ tới áp thử của hệ thống, giữ van ở vị trí mở để thử luôn thân van và mối nối. Áp thử thân van thường khoảng 1,5 lần áp làm việc cho phép ở nhiệt độ thường (tham khảo, đối chiếu tiêu chuẩn thử van và catalogue hãng); áp thử đường ống không được vượt giá trị này.
- Kiểm tra mặt bích, mối ren, mối hàn và vùng tết chèn xem có rỉ, thấm nước không.
- Thử kín bệ: đóng van, cấp áp một phía theo hướng dòng thiết kế rồi quan sát phía còn lại có rò không. Áp thử kín thường thấp hơn áp thử thân, khoảng 1,1 lần áp làm việc (tham khảo). Nếu hệ thống thử ở áp cao hơn mức này, không dùng van đang đóng để chặn đoạn ống thử.
- Với đường hơi hoặc nước nóng, sau lần gia nhiệt đầu tiên và khi van nguội, siết lại đai ốc ép tết chèn và bu lông bích. Tết chèn graphite hoặc PTFE lún xuống và nhiệt làm vật liệu co giãn nên điểm rò thường xuất hiện sau chu kỳ nóng đầu.
Siết đai ốc ép tết chèn từng chút, đều hai bên, chỉ đến khi hết rỉ. Siết quá chặt sẽ làm ty khó quay và mòn nhanh. Sau chạy thử, ghi lại áp suất thử và ngày nghiệm thu để đối chiếu khi có sự cố; quy trình vận hành van cầu an toàn tiếp nối từ bước này.
Lỗi lắp đặt van cầu hay gặp
Bảng sau tóm tắt các sai sót trong lắp đặt gặp nhiều nhất. Những hỏng hóc phát sinh trong quá trình dùng được tổng hợp ở bài về các lỗi thường gặp của van cầu.
| Lỗi | Hậu quả | Cách tránh |
|---|---|---|
| Lắp ngược mũi tên hướng dòng | Tết chèn chịu áp khi van đóng, lực mở lớn, rò tết chèn; van điều tiết hoạt động sai đặc tính | Đọc mũi tên trên thân và hướng dẫn hãng trước khi đặt van vào ống |
| Tay quay chúc xuống | Cặn và nước ngưng đọng ở nắp capo, ăn mòn ty, rò tết chèn | Để ty hướng lên hoặc nằm ngang, đỡ thêm bộ truyền động nặng |
| Không chừa chỗ cho ty nổi và tháo nắp | Không mở hết hành trình, không bảo trì được tại chỗ | Tính trước chiều cao ty khi mở hết và khoảng rút nắp capo |
| Không vệ sinh ống và lòng van | Xỉ hàn, cát cứa bệ, van đóng không kín | Xả sạch ống, thổi lòng van, đặt Y lọc phía trước |
| Siết bích không chéo, không đều | Gioăng ép lệch, rò mặt bích | Siết hình sao, 3 lượt tăng dần mô-men |
| Vặn ren bằng cách xoay cả thân van | Lỏng mối nối đầu kia, nứt thân | Đặt cờ lê vào lục giác phía đầu đang vặn |
| Hàn khi van đang đóng kín | Đĩa và bệ dính, biến dạng, đóng không kín | Mở hé van, hàn đoạn ngắn, để nguội dần |
| Đường hơi không có điểm xả nước ngưng | Búa nước, nứt thân, cong ty | Đặt bẫy hơi trước van, mở van từ từ khi khởi động |
Tư vấn chọn và kiểm tra van trước khi lắp
Nếu chưa chắc về hướng lắp, vị trí đặt van hay áp thử cho một đường ống cụ thể, gửi cho Viva thông số môi chất, nhiệt độ, áp suất và kiểu kết nối, kỹ thuật sẽ đối chiếu với catalogue hãng và bản vẽ của bạn. Sau khi đưa vào vận hành, lịch bảo trì van cầu giúp giữ tết chèn và bệ van ở trạng thái làm việc tốt. Cần chọn van mới thì xem các dòng van cầu tại Viva theo vật liệu, kích cỡ và kiểu kết nối.
Địa chỉ: Số 20 ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội
Phụ trách kinh doanh: Miss Hoa
Câu hỏi thường gặp về lắp đặt van cầu
Van cầu lắp ngược chiều mũi tên có được không?
Không nên. Van vẫn có thể đóng mở, nhưng tết chèn phải chịu áp khi đóng, lực mở tăng và bệ mòn nhanh hơn. Chỉ lắp ngược khi hãng cho phép cho ứng dụng cụ thể.
Van cầu có lắp được với tay quay hướng xuống không?
Có thể về cơ khí nhưng không nên. Cặn, nước đọng ở nắp capo và ren ty, nước ngưng trên đường hơi tụ lại, khi thay tết chèn môi chất chảy xuống người thao tác. Nên để ty hướng lên hoặc nằm ngang.
Có cần mở van khi hàn van cầu vào đường ống không?
Cần mở hé van để đĩa không bị ép dính vào bệ khi thân giãn nở vì nhiệt. Với van bệ mềm, làm theo hướng dẫn của hãng vì có loại phải tháo ruột trước khi hàn.
Van cầu nối ren nên dùng băng tan hay keo ren?
Cả hai đều dùng được cho nước và khí. Với hơi hoặc dầu nóng, chọn vật liệu làm kín ghi rõ nhiệt độ chịu được và đối chiếu thông tin nhà sản xuất. Chỉ quấn lên ren ngoài của ống.
Sau khi lắp van cầu thử áp như thế nào?
Mở van, nạp nước, xả khí rồi tăng áp từ từ tới áp thử hệ thống và kiểm tra các mối nối. Sau đó đóng van, cấp áp một phía để thử kín bệ. Với đường nóng, siết lại đai ốc ép tết chèn sau lần gia nhiệt đầu.
Lắp đặt van cầu