Kiểm tra định kỳ van giảm áp: lịch tham khảo và checklist

Kiểm tra định kỳ van giảm áp gồm bốn việc lặp lại theo lịch: đọc đồng hồ P1 và P2, làm sạch lọc, kiểm tra rò rỉ bên ngoài, và thay các chi tiết tiêu hao như màng, gioăng, đệm đĩa trước khi chúng hỏng. Tần suất cụ thể phụ thuộc môi chất (nước sạch, nước có cặn, hơi, khí nén), chế độ chạy và khuyến cáo của hãng, nên các mốc dưới đây chỉ là tham khảo.

Bài viết đưa ra bảng lịch theo hạng mục, checklist riêng cho van trực tiếp và van gián tiếp, cách thử màng van chính mà không cần tháo, quy trình cô lập, xả áp và khóa thẻ (LOTO), cùng danh mục vật tư dự phòng. Nếu cần xem lại nguyên lý và các thông số P1, P2, đọc bài van giảm áp là gì.

Vì sao cần kiểm tra định kỳ van giảm áp

Việc kiểm tra định kỳ van giảm áp thường bị bỏ qua vì van làm việc liên tục và ít khi bị để ý, vì khi nó chạy tốt, hệ thống phía sau không có gì bất thường. Các hỏng hóc diễn ra từ từ: cặn tích trong lưới lọc làm pilot thiếu nguồn cấp, đệm đĩa mòn khiến P2 tăng khi không dùng, màng lão hóa nứt dần. Phát hiện ở giai đoạn này chỉ tốn một lần thay vật tư, còn để đến khi van hỏng thì áp suất vượt mức có thể làm hỏng thiết bị phía sau.

Kiểm tra định kỳ van giảm áp thuộc nhóm bảo trì phòng ngừa (xem khái niệm preventive maintenance): thay thế và kiểm tra theo lịch thay vì chờ sự cố. Mỗi lần kiểm tra định kỳ van giảm áp cần ghi lại P1, P2 để so sánh xu hướng. Một van mà P2 dịch dần qua nhiều tháng sẽ lộ vấn đề sớm hơn nhiều so với một lần đo đơn lẻ.

Bảng lịch kiểm tra định kỳ van giảm áp tham khảo

Lịch kiểm tra định kỳ van giảm áp dưới đây theo từng hạng mục. Mốc thời gian là tham khảo theo kinh nghiệm vận hành; lịch chính thức phải theo hướng dẫn của hãng và điều kiện thực tế, đặc biệt với hơi và môi chất bẩn thì nên rút ngắn.

Với môi chất hơi, nhiệt độ cao làm màng và gioăng chai nhanh hơn, nên nhiều đơn vị kiểm tra hơi sát hơn so với nước lạnh. Ngược lại, hệ cấp nước sạch ít cặn có thể kéo dài chu kỳ lọc, nhưng không nên bỏ việc đọc P1, P2 hằng tuần.

Checklist kiểm tra định kỳ van giảm áp trực tiếp

Van trực tiếp có cấu tạo đơn giản, nên checklist kiểm tra định kỳ van giảm áp loại này ngắn hơn. Các bộ phận được mô tả trong bài cấu tạo của van giảm áp.

• Mối nối và thân van: không rò ở bích hoặc ren, không nứt, không rỉ nặng. Nhìn bằng mắt là đủ cho bước đầu.
• Lỗ thông hơi và quanh vít chỉnh: có nước hoặc hơi rỉ nghĩa là màng hoặc gioăng piston hỏng.
• Đĩa và bệ: đệm đĩa là chi tiết hay mòn nhất, vì dòng chảy tốc độ cao đi qua khe hở nhỏ. Đệm mòn khiến van không đóng kín, P2 tăng khi không dùng.
• Lò xo: không nứt, không biến dạng, không ăn mòn. Có thể thử nhanh bằng cách vặn vít chỉnh một nấc và xem P2 có thay đổi tương ứng không. Nếu vặn mà P2 không đổi hoặc đổi thất thường thì nghi ngờ lò xo, màng hoặc cặn kẹt.
• Lọc phía trước: sạch, lưới không thủng.
• Đồng hồ P1, P2: kim về 0 khi xả áp, đọc hợp lý khi có tải.

Checklist kiểm tra định kỳ van giảm áp gián tiếp

Van gián tiếp có mạch pilot nhỏ, nhạy với cặn, nên kiểm tra định kỳ van giảm áp loại này có nhiều mục hơn:

• Van pilot (van phụ): chính là một van giảm áp trực tiếp nhỏ. Kiểm tra rò, nứt, kết nối. Chi tiết này nhỏ, dễ móp khi va chạm.
• Ống tín hiệu và ống pilot bằng đồng hoặc inox: kiểm tra các đầu nối còn kín, ống không bẹp, không nứt, không bị tắc do cặn canxi. Ống nhỏ nên rất dễ tắc.
• Lọc mini mạch pilot: cặn bẩn làm giảm nguồn cấp vào buồng điều khiển nên van chính khó đóng, thậm chí không đóng. Phần lớn lọc có nút bịt xả cặn để làm sạch mà không tháo cả lọc. Có thể thay nút bịt bằng một van bi nhỏ để xả nhanh hơn.
• Van bi mạch pilot: đang mở đúng vị trí, không kẹt. Van này cấp nguồn cho pilot và buồng điều khiển.
• Khí trong buồng điều khiển: khác với nước, khí bị nén và làm van phụ phản ứng sai. Xả khí qua van xả hoặc nút bịt có sẵn khi kiểm tra.
• Phụ kiện, đầu nối: lọc sạch chưa chắc các chi tiết nối đã thông, kiểm tra dòng chảy qua các đầu nối.
• Màng van chính: ít hỏng nếu không có cặn và ngoại lực, thường chỉ lão hóa hoặc bị cặn khoáng bám. Thử không tháo như mục sau.
• Màng van phụ: nước rỉ ở vít chỉnh hoặc lỗ thông hơi của van phụ nghĩa là màng hỏng, cần tháo, kiểm tra và thay.

Cách thử màng van chính không cần tháo

Cách này áp dụng cho van gián tiếp kiểu màng thủy lực:

1. Đóng van bi cấp nước vào nắp van chính.
2. Mở van xả trên nắp để xả hết nước trong buồng nắp. Van chính sẽ mở dần khi buồng xả hết.
3. Khi van đã mở hết, nước từ van xả sẽ ngừng chảy.
4. Nếu nước vẫn chảy liên tục dù van đã mở hết, nước đang lọt qua màng từ phía dưới lên buồng nắp, tức là màng hoặc bộ làm kín đã rò.
5. Khi đó cần cô lập và tháo van để kiểm tra màng. Sau thử, đóng van xả và mở lại van cấp, kiểm tra van chính đóng mở bình thường.

Quy trình cô lập, xả áp và khóa thẻ khi kiểm tra định kỳ van giảm áp

Các bước dưới đây áp dụng cho mọi lần kiểm tra định kỳ van giảm áp có mở nắp hoặc tháo van. Mục đích là loại bỏ năng lượng dư (áp suất, nhiệt, điện) có thể gây thương tích.

1. Báo và xác nhận phạm vi: thông báo cho các bên dùng nước, hơi, khí nén phía sau; chọn thời điểm ít tải.
2. Chuyển sang bypass nếu có: mở bypass từ từ trước khi cô lập van để hệ thống vẫn được cấp.
3. Cô lập: đóng van chặn phía trước và phía sau van.
4. Khóa và gắn thẻ (LOTO): khóa các van chặn ở vị trí đóng bằng khóa cá nhân và gắn thẻ ghi người và thời gian. Mỗi người tham gia có khóa riêng.
5. Xả áp: mở van xả hoặc nới từ từ nút xả giữa hai van chặn, xác nhận đồng hồ P1 và P2 về 0. Với hơi cần để nguội trước khi tháo.
6. Làm việc: dùng dụng cụ đúng cỡ, kính, găng; hứng nước, hơi xả ra khu vực an toàn.
7. Phục hồi: lắp lại, mở từ từ van trước để điền đầy, kiểm tra rò, mở van sau, đóng bypass, đọc P1, P2 so với nhật ký.
8. Mở khóa và báo lại: chỉ người đã khóa mới được tháo khóa của mình.

Khi kiểm tra định kỳ van giảm áp, cặn, nước ngưng và gioăng cũ nên thu gom đúng quy định. Không làm việc một mình trên van hơi áp cao.

Vật tư dự phòng cho kiểm tra định kỳ van giảm áp

Chuẩn bị sẵn giúp rút ngắn thời gian dừng hệ thống khi thay thế:

• Kit màng cho van chính và van phụ (kèm gioăng và vòng đệm piston).
• Gioăng bích, gioăng nắp đúng vật liệu theo môi chất và nhiệt độ.
• Đệm đĩa, bệ (hoặc bộ trim) cho van hơi và van chạy nhiều giờ.
• Lò xo đúng dải áp suất.
• Lưới lọc Y và lưới lọc mini (thay lưới khi thủng hoặc ăn mòn).
• Nút xả hoặc van bi nhỏ cho mạch pilot.
• Mỡ hoặc chất bôi trơn theo khuyến cáo của hãng cho ren vít chỉnh và ty; không dùng loại không tương thích với cao su màng.

Mã vật tư và số kit phải khớp model và cỡ van, nên lấy từ tem và catalogue. Chọn vật liệu màng theo môi chất (EPDM cho nước, NBR cho khí có dầu, FKM cho môi chất hóa chất hoặc nhiệt cao) để tránh trương nở hoặc cứng giòn.

Ghi chép nhật ký P1 và P2

Một dòng nhật ký mỗi lần kiểm tra định kỳ van giảm áp là đủ: ngày, người đo, P1, P2, tải (ước tính), tình trạng lọc, điều gì đã làm, vật tư thay. Từ nhật ký có thể nhận ra các xu hướng sau:

• P2 dịch tăng dần khi không dùng: đệm đĩa hoặc bệ bắt đầu mòn.
• Chênh P1–P2 hẹp dần ở cùng lưu lượng: lọc đang tắc hoặc P1 giảm.
• P2 dao động nhiều hơn trước: có khí trong buồng điều khiển hoặc cặn kẹt.
• Phải chỉnh lại vít nhiều lần: lò xo mỏi hoặc ốc hãm lỏng; xem cách chỉnh áp van giảm áp để cài lại đúng quy trình.

Khi nhật ký cho thấy các dấu hiệu bất thường kéo dài, hãy đối chiếu bảng chẩn đoán sự cố van giảm áp để tìm nguyên nhân. Nếu chi phí sửa tiến gần chi phí van mới, hoặc thân van hỏng, xem tiêu chí tại bài thay thế van giảm áp. Với van mới lắp, đừng bỏ qua phần lắp đặt van giảm áp vì lọc, đồng hồ và bypass đặt đúng chỗ chính là điều kiện để việc kiểm tra định kỳ van giảm áp dễ thực hiện.

Danh mục các dòng van cho nước, hơi, khí nén có trong trang van giảm áp. Cần xây dựng lịch kiểm tra định kỳ van giảm áp phù hợp hệ thống hoặc đặt kit sửa chữa theo model, liên hệ Viva tại Số 20, Ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, Ph. Khương Đình, TP. Hà Nội.

Câu hỏi thường gặp về kiểm tra định kỳ van giảm áp