Hệ thống tưới cây là tập hợp thiết bị đưa nước từ nguồn đến cây trồng theo lượng và thời điểm định trước, gồm nguồn nước, máy bơm, bộ lọc, đường ống, van và đầu tưới. Chọn kiểu tưới (nhỏ giọt, phun mưa, phun sương, tưới ngập hay tưới thông minh) quyết định áp lực cần có, độ sạch của nước và loại van phải lắp.
Bài này mô tả từng kiểu tưới, vai trò của van trong hệ thống và cách chọn vật liệu theo nguồn nước. Đây là bài thuộc chuyên mục van theo ngành ứng dụng, nơi Viva tổng hợp điều kiện vận hành và loại van phù hợp cho từng ngành.
Các loại hệ thống tưới cây phổ biến
Bốn kiểu dưới đây khác nhau ở cách nước đến cây và áp lực làm việc. Tưới nhỏ giọt, phun mưa và phun sương dùng đường ống kín có áp, còn tưới ngập chủ yếu dựa vào chênh cao địa hình.
Tưới nhỏ giọt
Nước theo ống đến các bộ phát (đầu nhỏ giọt hoặc ống nhỏ giọt) đặt ở gốc cây hay dọc hàng cây, rồi nhỏ thẳng vào vùng rễ. Cách này ít hao do bay hơi và chảy tràn nên thường tiết kiệm nước nhất trong các kiểu tưới nêu ở đây. Đổi lại, lỗ thoát của bộ phát rất nhỏ nên nước phải lọc kỹ, và áp làm việc thấp nên khi bơm mạnh thường phải lắp thêm van giảm áp.
Tưới phun mưa và phun sương
Tưới phun mưa dùng béc phun bắn nước thành tia rồi rơi xuống như mưa trên diện tích rộng, ví dụ vườn cây ăn quả, bãi cỏ, công viên. Béc cần áp cao hơn đầu nhỏ giọt, điều chỉnh được góc quay và tầm phun. Hao hụt do gió và bay hơi lớn hơn tưới nhỏ giọt, và nước có thể không kịp thấm xuống rễ nếu phun quá nhanh.
Tưới phun sương dùng đầu phun tạo hạt nước rất nhỏ, hay gặp ở nhà màng, vườn lan, nhà lưới hoặc khu cần giữ ẩm và làm mát. Lỗ phun nhỏ nên đầu phun sương cũng dễ tắc và cần lọc kỹ như tưới nhỏ giọt.
Tưới ngập
Nước được dẫn vào ruộng hoặc luống cho đến khi đất đủ ẩm. Đây là cách truyền thống, chi phí đầu tư thấp, hợp nơi có nguồn nước dồi dào và địa hình tương đối bằng phẳng như ruộng lúa. Nhược điểm là hao nước, dễ xói mòn đất, và nước phân bố không đều giữa đầu và cuối ruộng nếu không quản lý tốt. Thiết bị điều tiết thường là cống, cửa van hoặc van cổng đặt ở đầu kênh, không cần bơm áp lực cao.
Tưới thông minh
Hệ thống thông minh thêm bộ điều khiển và cảm biến vào một trong các kiểu trên. Cảm biến độ ẩm đất và cảm biến thời tiết (mưa, nhiệt độ) gửi tín hiệu về bộ điều khiển, bộ điều khiển mở các van điện từ theo lịch hoặc theo độ ẩm thực tế. Nhiều hệ thống có kết nối không dây để hẹn giờ và điều khiển từ xa bằng điện thoại. Chi phí ban đầu cao hơn tưới thủ công, bù lại tiết kiệm nước và công vận hành khi có nhiều khu tưới.
So sánh nhanh các kiểu tưới
| Kiểu tưới | Nước đến cây | Áp lực cần | Yêu cầu lọc | Phù hợp |
|---|---|---|---|---|
| Nhỏ giọt | Từng gốc, vùng rễ | Thấp | Rất cao | Vườn rau, cây ăn quả, nhà màng |
| Phun mưa | Tia nước rơi trên diện rộng | Trung bình đến cao | Trung bình | Bãi cỏ, vườn rộng, cây trồng cạn |
| Phun sương | Hạt nước rất nhỏ | Tùy đầu phun | Cao | Nhà màng, vườn lan, làm mát |
| Tưới ngập | Chảy tràn mặt đất | Gần như không cần bơm áp cao | Thấp | Ruộng lúa, nơi nước dồi dào |
| Thông minh | Theo kiểu tưới nền | Theo kiểu tưới nền | Theo kiểu tưới nền | Nhiều khu tưới, cần hẹn giờ và điều khiển từ xa |
Thiết bị trong hệ thống tưới cây
Một hệ thống đi theo trình tự: nguồn nước, bơm, lọc, van tổng, đường ống chính, van chia khu, đường ống nhánh, đầu tưới. Mỗi nhóm có một điểm cần chú ý khi chọn.
- Nguồn nước: giếng khoan, ao, hồ, sông suối hoặc nước máy. Nước mặt có rong rêu, bùn, cát; nước giếng khoan hay lẫn cát mịn và đôi khi nhiễm phèn. Vì vậy nên đặt bộ lọc ngay sau bơm.
- Máy bơm: cấp lưu lượng và áp lực cho cả hệ thống. Sau bơm cần có van một chiều và van khóa.
- Đường ống: PVC và PE là phổ biến nhất vì giá thấp, không gỉ; ngoài ra còn ống thép, inox, đồng. Ống nhựa đặt nổi ngoài nắng nên chọn loại chống tia UV hoặc che phủ, vì nhựa phơi nắng lâu sẽ giòn.
- Béc phun và vòi phun: béc phun gắn trên cột hoặc chìm dưới đất, chỉnh được hướng và tầm phun theo từng khu.
- Thiết bị theo dõi và điều khiển: cảm biến độ ẩm đất, cảm biến mưa, bộ hẹn giờ hoặc bộ điều khiển trung tâm.
Van trong hệ thống tưới cây: dùng loại nào, đặt ở đâu
Van quyết định hệ thống có chia khu được không, tự động được không và có an toàn khi bơm dừng đột ngột hay không. Bảng dưới là cách bố trí thường gặp.
| Vị trí | Loại van hoặc thiết bị | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|
| Sau máy bơm | Van một chiều và van khóa | Giữ nước trong ống khi bơm dừng, chặn nước chảy ngược về nguồn. |
| Van tổng, đầu mỗi khu | Van bi cho ống nhỏ; van bướm hoặc van cổng cho ống lớn | Van bi đóng mở nhanh, gọn; cỡ lớn dùng van bướm thường gọn và rẻ hơn van cổng cùng cỡ. |
| Chia khu tưới tự động | Van điện từ thường đóng | Điện áp cuộn hút phải khớp bộ điều khiển. Loại màng (gián tiếp) cần chênh áp tối thiểu mới mở, xem catalogue. |
| Đường ống chính cỡ lớn, nhiều khu | Van bướm hoặc van bi điều khiển điện, khí nén | Xem thêm các loại van đóng mở nước bằng điện và van điều khiển khí nén. |
| Trước bộ phát nhỏ giọt | Van giảm áp | Bộ phát nhỏ giọt chịu áp thấp. Nếu bơm cho áp cao, van giảm áp giữ áp sau van ổn định. |
| Đầu vào mỗi khu | Lọc Y, lọc đĩa hoặc lọc lưới | Giữ cát, rác trước khi vào van điện từ và bộ phát. Lọc nên có cửa xả cặn. |
| Điểm cao nhất, cuối nhánh | Van xả khí, van xả đáy | Xả khí để nước chảy đều, xả cặn để ống không bị tắc dần. |
Trong hệ thống tưới thông minh, bộ điều khiển chỉ phát lệnh, còn van điện từ mới là cơ cấu đóng mở nước. Vì vậy nên chốt loại van và điện áp trước, rồi chọn bộ điều khiển cho khớp số khu và nguồn điện.
Chọn vật liệu van theo nguồn nước
- Nước máy hoặc nước giếng sạch: van đồng, van gang cầu sơn epoxy hoặc van nhựa PVC đều dùng được; chọn theo cỡ ống và ngân sách.
- Nước ao, hồ, sông có nhiều cặn: ưu tiên lắp lọc phía trước. Van bi có đường dòng thẳng, thông thoáng nên ít vướng cặn hơn loại có đường dòng gấp khúc như van cầu.
- Nước pha phân bón hoặc hóa chất: phân và hóa chất ăn mòn đồng, thép. Chọn thân nhựa (PVC, PP) hoặc inox, gioăng EPDM hay Viton tùy chất, và đối chiếu bảng tương thích hóa chất của nhà sản xuất.
- Nước nhiễm mặn, vùng ven biển: thép và đồng thau ăn mòn nhanh; ưu tiên nhựa hoặc inox 316 (xem thêm về vật liệu inox).
- Lắp nổi ngoài nắng: nhựa không có phụ gia chống UV sẽ xuống cấp nhanh; che phủ van hoặc dùng thân kim loại.
Lắp đặt và vận hành hệ thống tưới cây
- Lắp theo thứ tự van khóa, lọc, van điện từ, van giảm áp (nếu cần), rồi mới đến nhánh. Mũi tên trên thân van, lọc và van một chiều phải trùng chiều nước chảy.
- Đóng van quá nhanh trên đường ống dài làm nước dừng đột ngột, gây búa nước, rung ống và nứt mối nối. Nên chia thành nhiều khu nhỏ và chọn van đóng không quá gấp.
- Lần chạy đầu, cho nước vào ống từ từ và xả hết khí ở điểm cao trước khi mở hết các nhánh, để tránh áp tăng vọt làm hỏng bộ phát.
- Vệ sinh lọc định kỳ. Sau mùa vụ, xả cặn ở cuối nhánh, nhất là khi dùng nước giếng hoặc nước ao.
- Khi ngừng tưới lâu, xả cạn đoạn ống và van đặt nổi để nước đọng không sinh rêu và cặn.
Hệ thống tưới liên quan đến cấp nước nên có thể đọc thêm bài hệ thống cấp thoát nước trong chung cư (cách chọn van cho bơm, van một chiều, giảm áp) và van sử dụng cho hồ bơi, nơi cũng có bơm và lọc nước tuần hoàn.
Viva tư vấn trực tiếp tại Số 20, Ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội. Bạn gửi nguồn nước, lưu lượng, cỡ ống và số khu tưới, bên mình đề xuất loại van, vật liệu thân, gioăng và điện áp cuộn hút cho phù hợp. Hotline: 0965.925.563.
Địa chỉ: Số 20 ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội
Phụ trách kinh doanh: Miss Hoa
Câu hỏi thường gặp về hệ thống tưới cây
Hệ thống tưới cây gồm những bộ phận nào?
Gồm nguồn nước, máy bơm, bộ lọc, đường ống, van và đầu tưới (đầu nhỏ giọt, béc phun hoặc đầu phun sương). Hệ thống tưới thông minh có thêm bộ điều khiển và cảm biến độ ẩm đất, cảm biến thời tiết.
Tưới nhỏ giọt khác tưới phun mưa thế nào?
Tưới nhỏ giọt đưa nước thẳng vào vùng rễ với áp thấp, ít hao nước nhưng đòi hỏi lọc kỹ. Tưới phun mưa bắn nước thành tia trên diện rộng, cần áp cao hơn, hao hụt do gió và bay hơi lớn hơn nhưng bao phủ được vườn rộng, bãi cỏ.
Hệ thống tưới tự động nên dùng loại van nào?
Phổ biến nhất là van điện từ thường đóng cho từng khu tưới, đi cùng bộ điều khiển hoặc timer. Với đường ống chính cỡ lớn, dùng van bướm hoặc van bi điều khiển điện hay khí nén. Cần chọn điện áp cuộn hút khớp với bộ điều khiển.
Vì sao hệ thống tưới nhỏ giọt hay bị tắc?
Lỗ thoát của bộ phát rất nhỏ nên cát mịn, rong rêu, cặn phèn dễ làm tắc. Cách xử lý là lắp bộ lọc ngay sau bơm và đầu mỗi khu, vệ sinh lọc định kỳ và xả cặn ở cuối nhánh.
Có cần van một chiều sau máy bơm tưới không?
Nên có. Van một chiều giữ nước trong ống khi bơm dừng và chặn nước chảy ngược về nguồn, nhờ đó bơm ít phải mồi lại và đường ống không bị rút khí nhiều lần.
hệ thống tưới cây chất lượng cao