Van nước thải là các van lắp trên đường ống, bể và trạm bơm của hệ thống xử lý nước thải. Đặc điểm của lưu chất là lẫn cặn, cát, xơ vải, bùn và khí H2S gây ăn mòn, trong khi áp suất thường thấp. Vì vậy van nước thải ưu tiên đường dòng thông thoáng, thân gang phủ chống ăn mòn và đệm làm kín bằng cao su, chứ không ưu tiên chịu áp cao.
Bài này nêu điều kiện của nước thải, loại van theo từng vị trí trong trạm xử lý, vật liệu, các lỗi thường gặp khi dùng sai van và cách chọn. Nhóm van công nghiệp nói chung được giới thiệu ở bài riêng.

Điều kiện làm việc của van nước thải
- Cặn, cát và xơ: xơ vải, giẻ, sợi tóc quấn vào đĩa và trục, cát mài mòn bề mặt làm kín. Van có khe hẹp hoặc đường dòng ngoằn ngoèo dễ kẹt.
- Khí H2S: nước thải kỵ khí sinh H2S; khí này bị vi sinh chuyển thành axit sunfuric ở phần thành ống không ngập, ăn mòn kim loại và bê tông. Nắp van, bu lông và trục là nơi hay hỏng đầu tiên.
- Áp suất thấp: phần lớn đường ống chảy tự nhiên hoặc chỉ có áp từ bơm, thường trong phạm vi PN10 đến PN16. Dải áp này cho phép dùng thân gang thay vì thép.
- Ít thao tác: nhiều van mở hàng tháng mới đóng một lần nên dễ kẹt gỉ. Cần có lịch xoay thử định kỳ.
- Lắp ngầm hoặc trong hố van: hố ẩm, đôi khi ngập nước; bộ truyền động và hộp số cần cấp bảo vệ phù hợp, xem bài chỉ số IP là gì.
Chọn van nước thải theo vị trí trong hệ thống
| Vị trí | Yêu cầu chính | Van thường dùng |
|---|---|---|
| Đầu đẩy bơm nước thải | Chặn ngược, không kẹt cặn | Van một chiều lá lật có đối trọng hoặc loại bóng, kèm van cổng |
| Cửa bể, mương, bể lắng | Đóng mở hẳn, cỡ lớn | Van cổng đệm cao su, van bướm, cửa phai |
| Đường bùn | Cắt xuyên bùn đặc, không đọng cặn | Van dao, van cổng đáy phẳng |
| Đường khí thổi cho bể hiếu khí | Khí sạch, nhiệt độ cao từ máy thổi | Van bướm |
| Dosing hóa chất (clo, kiềm, polymer) | Chịu hóa chất | Van bi hoặc van màng thân nhựa |
| Đỉnh đường ống áp lực | Xả khí tích tụ | Van xả khí |

Các loại van nước thải
Van một chiều
Van một chiều lắp ngay sau bơm để dòng không chảy ngược về bể khi bơm dừng. Với nước thải, chọn loại lá lật có thanh đòn và đối trọng hoặc loại bóng, vì đường dòng thông thoáng và cặn ít giữ lại. Thứ tự thông thường là bơm, van một chiều, rồi van cổng. Lắp van một chiều trước để có thể đóng van cổng và tháo van một chiều khi cần sửa.
Đóng chậm hoặc đóng muộn của van một chiều gây va đập khi bơm dừng. Giải pháp và phụ kiện giảm chấn được nói ở bài van chống búa nước. Loại lá lật phù hợp nhất cho dòng liên tục; hệ thống bơm ngắt quãng nên chọn thêm cơ cấu đóng hỗ trợ.

Van cổng
Van cổng dùng cho đóng mở hẳn và là loại phổ biến nhất ở trạm bơm, hố van. Với nước thải chọn kiểu đệm cao su có đáy phẳng, không có rãnh nên cặn không đọng. Van cổng không dùng để tiết lưu vì đĩa mở hé bị rung và mòn.

Van bướm
Van bướm mỏng, nhẹ, quay 1/4 vòng, hợp đường ống cỡ lớn và đường khí thổi. Đĩa nằm trong dòng nên xơ vải có thể quấn vào đĩa, vì vậy hạn chế dùng ở đường nước thải thô nhiều xơ. Đệm EPDM hợp nước thải thông thường, còn nước thải có dầu mỡ nên xem xét NBR.

Van bi
Van bi đóng ngắt nhanh, kín tốt nhưng khoang trong thân giữ cặn, nên không phù hợp đường nước thải thô. Trong trạm xử lý, van bi dùng nhiều ở đường dosing hóa chất, đường nước sạch và đường lấy mẫu. Hóa chất khử trùng như clo cần thân và đệm chịu hóa chất, xem bài van ngành hóa chất.

Van cầu
Van cầu tiết lưu tốt nhưng đường dòng đổi hướng qua thân và có khoang, nên ít dùng ở đường nước thải có cặn. Chỗ hợp là đường nước sạch, đường rửa và đường nhiên liệu cho máy phát. Van cầu sụt áp lớn, nên chỉ chọn khi cần điều chỉnh lưu lượng.

Van dao
Van dao có đĩa mỏng, cạnh vát, cắt xuyên bùn và vật rắn khi đóng, lực cản dòng thấp, nên là lựa chọn cho đường bùn và nước thải đặc. Đệm kín của van dao thường chỉ bảo đảm kín ở mức vừa phải, không dùng cho chỗ yêu cầu kín tuyệt đối. Van thường có đáy không có rãnh đọng cặn.
Vật liệu và tiêu chuẩn của van nước thải
| Bộ phận | Vật liệu thường dùng | Lý do |
|---|---|---|
| Thân van | Gang cầu hoặc gang xám, phủ epoxy | Giá hợp lý ở cỡ lớn, áp thấp; lớp phủ chống ăn mòn |
| Đĩa | Gang cầu bọc cao su, hoặc inox 304/316 | Bọc cao su chống mài mòn; inox cho nơi có H2S hoặc hóa chất |
| Trục | Inox | Chống gỉ ở hố ẩm |
| Đệm, gioăng | EPDM, NBR | EPDM hợp nước, NBR khi có dầu mỡ |
| Bu lông nắp | Inox | Phần chịu H2S và ẩm lâu ngày |
| Đường hóa chất | Nhựa PVC-U, PP, PVDF | Chịu hóa chất khử trùng và hiệu chỉnh pH |
Tìm hiểu thêm về chất liệu thân qua bài gang là gì. Với van nối bích, hai điểm hay bị bỏ sót là cấp áp PN (xem bài PN là gì) và chiều dài lắp giữa hai mặt bích; chiều dài này theo chuẩn EN 558 / ISO 5752, đối chiếu khi thay van cũ. Kích thước và lỗ bu lông được tra theo bài tiêu chuẩn mặt bích.
Lỗi thường gặp và cách tránh
- Đĩa quấn xơ: do dùng van bướm hoặc van có khe hẹp ở nước thải thô. Chuyển sang van cổng đáy phẳng, van dao hoặc đặt song chắn rác phía trước.
- Van kẹt không đóng được: do cặn lắng và gỉ khi để lâu không thao tác. Xoay thử van định kỳ, bôi trơn trục.
- Bu lông, trục gỉ sớm: do H2S và ẩm. Dùng bu lông và trục inox, sơn phủ lại khi trầy.
- Van một chiều đập mạnh: do đóng muộn khi bơm dừng. Xem cơ cấu đóng hỗ trợ và biện pháp chống búa nước.
- Chọn sai đệm: EPDM trương nở khi gặp dầu mỡ. Nước thải nhà bếp, nhà máy thực phẩm nên xem NBR.

Cách chọn van nước thải
- Xác định lưu chất: nước thải thô, đã qua song chắn, bùn, hay nước đã xử lý; có dầu mỡ hoặc hóa chất không.
- Chọn loại van theo vị trí: theo bảng vị trí ở trên, ưu tiên đường dòng thông thoáng.
- Chốt áp suất và PN: đo áp suất cột nước và áp bơm; thêm hệ số cho va đập.
- Chọn vật liệu: gang cầu phủ epoxy, trục và bu lông inox, đệm EPDM hoặc NBR.
- Chọn vận hành: tay quay, hộp số hoặc bộ truyền động điện cho van cỡ lớn, xem bài các loại van đóng mở nước bằng điện.
- Tính đến bảo trì: vị trí khó tiếp cận nên chọn loại có độ tin cậy cao và có van cô lập hai đầu.
Nước thải nhà máy bia mang nhiều chất hữu cơ và chất tẩy rửa, xem bài van nhà máy bia về phần nước rửa CIP. Các bài cùng nhóm nằm trong chuyên mục van theo ngành ứng dụng.
Gửi cho Viva loại nước thải, áp suất bơm, kích thước DN và vị trí lắp, bên mình tư vấn dòng van phù hợp. Hotline 0965.925.563; địa chỉ Số 20, Ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội.
Địa chỉ: Số 20 ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội
Phụ trách kinh doanh: Miss Hoa
Câu hỏi thường gặp về van nước thải
Van nước thải khác van cấp nước sạch ở điểm nào?
Nước thải lẫn cặn, xơ và khí H2S nên van nước thải cần đường dòng thông thoáng, đáy phẳng hoặc dạng không có khe hẹp, thân gang phủ chống ăn mòn và trục, bu lông inox. Van cấp nước sạch ít phải lo kẹt cặn và quấn xơ.
Nước thải có dùng van bướm được không?
Được ở đường nước đã qua song chắn rác hoặc đường khí thổi. Với nước thải thô nhiều xơ vải, đĩa nằm trong dòng dễ bị quấn, nên ưu tiên van cổng đáy phẳng hoặc van dao. Chọn đệm EPDM cho nước thông thường, NBR khi có dầu mỡ.
Vì sao van một chiều sau bơm nước thải thường là loại lá lật hoặc bóng?
Hai loại này có đường dòng thông thoáng, ít khe giữ cặn nên ít kẹt. Lá lật có đòn và đối trọng cho phép chỉnh tốc độ đóng; loại bóng tự làm sạch nhờ viên bóng lăn khi chảy. Cả hai đều lắp ngay sau bơm.
Van dao dùng ở đâu trong trạm xử lý nước thải?
Van dao dùng ở đường bùn, nước thải đặc và vị trí cần cắt xuyên chất rắn khi đóng. Đĩa mỏng cạnh vát và không có rãnh đọng cặn. Độ kín của van dao thường ở mức vừa phải, nên không dùng khi cần kín tuyệt đối.
Nên chọn áp suất PN nào cho van nước thải?
Phần lớn đường ống nước thải dùng PN10 hoặc PN16. Chọn PN theo áp suất lớn nhất của bơm cộng phần dư cho va đập khi bơm dừng, không chọn theo kích thước ống. Trạm bơm áp cao cần tính lại theo đường cong bơm.

Van nước thải