Các lỗi thường gặp ở van 1 chiều: nguyên nhân và cách xử lý

Các lỗi thường gặp ở van 1 chiều gồm năm nhóm: rò ngược, không mở hoặc mở không hết, rung và kêu lạch cạch, búa nước, và rò ra ngoài qua nắp hoặc mặt bích. Mỗi nhóm có nguyên nhân và cách kiểm tra riêng; xử lý đúng nguyên nhân thường chỉ mất vài giờ, còn thay van theo cảm tính hay dẫn đến lỗi lặp lại.

Bài này lập bảng các lỗi thường gặp ở van 1 chiều theo triệu chứng, nguyên nhân, cách kiểm tra và cách xử lý, sau đó giải thích cơ chế từng lỗi và đưa ra quy trình bảo trì định kỳ. Nếu mới làm quen, hãy xem trước bài van 1 chiều là gì và cấu tạo van 1 chiều để nắm tên các chi tiết (đĩa, bệ, gioăng, chốt, lò xo). Phần lắp đặt nằm trong hướng dẫn lắp đặt van 1 chiều.

Bảng tra nhanh các lỗi thường gặp ở van 1 chiều

Bảng dưới tóm tắt năm lỗi thường gặp ở van 1 chiều; các mục sau phân tích từng lỗi.

Lỗi thường gặp ở van 1 chiều số 1: rò ngược

Trong các lỗi thường gặp ở van 1 chiều, đây là lỗi nặng nhất vì phá chức năng chính của van (xem định nghĩa chung về check valve). Dấu hiệu: sau khi dừng bơm, áp suất đầu đẩy tụt dần, trục bơm quay ngược hoặc bể hút bị đầy ngược.

• Cặn kẹt bệ: hạt cặn, mảnh gioăng, vảy gỉ nằm giữa đĩa và bệ khiến đĩa không ép kín. Thường gặp ở hệ thống mới, chưa súc rửa ống.
• Gioăng chai hoặc trương nở do sai vật liệu: EPDM chịu nước nóng nhưng trương nở khi gặp dầu khoáng; NBR chịu dầu nhưng chai cứng khi gặp ozon hoặc hơi nóng; PTFE trơ hóa học nhưng chảy dão ở nhiệt độ cao nên mất lực ép lên bệ. Gioăng thay đổi kích thước hoặc độ cứng là van không kín.
• Mòn chốt, bản lề: đĩa lá lật hoặc đĩa đôi lỏng chốt sẽ hạ không đúng vị trí trên bệ, tạo khe hở ở một phía.
• Bệ xước do xâm thực hoặc cặn cứng: các rãnh nhỏ trên mặt kín cho nước rỉ qua dù đĩa vẫn đóng.

Cách kiểm tra tại chỗ: dừng bơm, đóng van chặn phía đầu đẩy, quan sát đồng hồ giữa bơm và van có tăng áp hay không. Nếu tăng, van đang rò ngược. Khi xử lý, hãy xả rửa đường ống, lắp lọc Y đặt trước van để giữ cặn ở lại lọc, rồi mới thay gioăng. Nếu bệ đã xước sâu, thay bộ ruột hoặc toàn bộ van.

Lỗi thường gặp ở van 1 chiều số 2: không mở hoặc mở không hết

Đây là lỗi thường gặp ở van 1 chiều mới lắp. Van mở khi chênh áp trước và sau van vượt áp suất mở (lực lò xo cộng trọng lượng đĩa). Nếu dòng không đủ lực, đĩa chỉ nhấc một phần. Có bốn nguyên nhân hay gặp:

• Áp suất mở cao: van lò xo có áp suất mở từ vài chục mbar đến vài trăm mbar (tham khảo, lấy theo catalogue). Hệ thống chảy tự nhiên hoặc bơm hút áp thấp có thể không thắng được. Chi tiết trong bài áp suất mở (cracking pressure).
• Lắp ngược: mũi tên đúc trên thân van phải trùng chiều dòng chảy. Lắp ngược thì dòng ép đĩa vào bệ và van luôn đóng.
• Lắp đứng sai loại: van lá lật chỉ nên lắp đứng khi dòng đi lên, để đĩa tự rơi về bệ; lắp dòng đi xuống thì đĩa không hạ về bệ khi dừng bơm. Van lò xo lắp được cả hai chiều vì không dựa vào trọng lực.
• Kẹt vật lạ: mảnh vỡ, que hàn, cặn cứng chặn đĩa hoặc lò xo.

Cách kiểm tra: đặt đồng hồ áp trước và sau van; chênh áp quá nhỏ trong khi bơm chạy thì đĩa chưa mở. Sau đó kiểm tra mũi tên, hướng lắp, rồi tháo van xem đĩa có chuyển động tự do không. Xử lý: đổi lò xo nhẹ hơn hoặc dùng van có áp suất mở thấp, lắp lại đúng chiều, vệ sinh.

Lỗi thường gặp ở van 1 chiều số 3: rung và kêu lạch cạch

Đây là lỗi thường gặp ở van 1 chiều chạy non tải. Tiếng lách cách phát ra khi đĩa mở rồi đóng liên tục hoặc va vào bệ, chốt. Chattering làm mòn chốt, bệ và lò xo nhanh, nên không nên chờ đến lúc hỏng.

• Van quá lớn: khi chọn van theo đường kính ống thay vì theo lưu lượng, vận tốc qua van thấp, đĩa không được đẩy tới vị trí mở hẳn nên dao động quanh điểm cân bằng. Van lò xo cần vận tốc đủ để giữ đĩa mở (tham khảo từ 1 m/s trở lên, theo catalogue hãng).
• Dòng nhiễu gần cút hoặc bơm: dòng xoáy trước van làm lực lên đĩa thay đổi liên tục. Nên có đoạn ống thẳng khoảng 5 lần đường kính phía trước van (tham khảo).
• Lò xo yếu hoặc mỏi: lò xo không đủ lực làm đĩa đóng chậm và va mạnh.
• Bơm chạy ở lưu lượng thấp liên tục: đường đặc tính bơm gần điểm tắt van, dòng chập chờn.

Xử lý chính là chọn lại cỡ van theo lưu lượng thực, đồng thời dời van xa cút, bơm nếu có thể. Thay lò xo và chốt mòn khi đã tháo van.

Lỗi thường gặp ở van 1 chiều số 4: búa nước khi bơm dừng

Trong nhóm lỗi thường gặp ở van 1 chiều, tiếng đập mạnh khi dừng bơm cho thấy van đóng muộn hơn lúc dòng đảo chiều. Nguyên nhân thuộc về cơ chế đóng của van và đặc điểm đường ống chứ không chỉ ở chất lượng van. Cơ chế, cách tính xung áp và các biện pháp xử lý được trình bày đầy đủ trong bài giảm búa nước khi dùng van 1 chiều. Trên thực tế, đổi từ lá lật sang van lò xo hoặc đĩa đôi là bước đầu tiên đáng thử.

Lỗi thường gặp ở van 1 chiều số 5: rò qua nắp, mặt bích

Lỗi thường gặp ở van 1 chiều này là rò ra môi trường, xảy ra ở mối nối giữa thân và nắp, hoặc ở mặt bích đường ống. Các nguyên nhân hay gặp là bu lông lỏng do rung, gioăng mặt bích bị ép lệch, gioăng không hợp nhiệt độ hoặc hóa chất, và thân gang nứt do siết quá tay hoặc bị xung áp.

Cách xử lý: xả áp, siết bu lông theo thứ tự chéo bằng cờ lê lực, thay gioăng nếu đã ép dẹt hoặc nứt. Khi thân hoặc nắp có vết nứt, không hàn vá tạm với gang; thay van. Kiểm tra đồng thời mặt bích đối diện có phẳng và đồng tâm không, vì mặt bích lệch là nguyên nhân gốc của nhiều trường hợp rò lặp lại.

Bảo trì định kỳ để tránh các lỗi thường gặp ở van 1 chiều

1. Kiểm tra bên ngoài: vết ướt, gỉ ở nắp và mặt bích, bu lông lỏng, rung bất thường.
2. Nghe tiếng van khi bơm khởi động và khi dừng; ghi lại nếu có tiếng đập hoặc lạch cạch.
3. Đọc đồng hồ áp trước và sau van ở cùng chế độ vận hành, so với lần trước để phát hiện tổn thất tăng.
4. Kiểm tra rò ngược bằng cách dừng bơm, quan sát áp suất đầu đẩy và chiều quay trục bơm.
5. Súc rửa Y lọc; thay hoặc làm sạch lưới khi bị bẩn.
6. Tháo van theo kế hoạch, kiểm tra đĩa, bệ, chốt, lò xo và gioăng; thay chi tiết mòn theo bộ.
7. Ghi lại ngày bảo trì, chi tiết đã thay, để biết chu kỳ thay thế thực tế.

Chu kỳ phòng lỗi thường gặp ở van 1 chiều chỉ để định hướng, nên điều chỉnh theo môi chất và tần suất đóng mở. Với nước sạch, van lắp đúng cỡ có thể chạy nhiều năm; với nước thải hoặc nước có cặn, cần rút ngắn.

Tư vấn xử lý và thay van

Khi gặp lỗi thường gặp ở van 1 chiều, cần xác định đó là lỗi lắp đặt, lỗi chọn cỡ hay hỏng do mòn trước khi chọn van thay thế. Bạn có thể xem các mẫu van 1 chiều theo vật liệu và kiểu kết nối, hoặc đọc thêm trong chuyên mục Tài liệu van 1 chiều. Với van nghi ngờ hỏng, bạn nên gửi cho Viva thông tin model, kích thước, môi chất và triệu chứng để được tư vấn thay thế.

Câu hỏi thường gặp về lỗi thường gặp ở van 1 chiều