Ký hiệu đóng mở van nước: O/S, ON/OFF, chiều vặn và tay gạt

Ký hiệu đóng mở van nước phổ biến nhất là chữ O (Open, mở) và S (Shut, đóng), hoặc ON và OFF, in hoặc đúc trên tay quay và tay gạt. Với van tay quay, vặn ngược chiều kim đồng hồ là mở, cùng chiều kim đồng hồ là đóng. Với van bi và van bướm tay gạt, gạt song song với ống là mở, vuông góc với ống là đóng. Nếu trên van có mũi tên hoặc chữ chỉ chiều, làm theo ký hiệu đó, vì một số van đặc biệt mở theo chiều ngược lại.

Bài này giải thích cách đọc ký hiệu đóng mở van nước dạng O/S, ON/OFF, NO/NC, chiều vặn của từng loại van và cách xử lý khi ký hiệu trên van đã mờ.

Ký hiệu đóng mở trên van nước là gì?

Ký hiệu đóng mở là chữ, mũi tên hoặc vạch chỉ vị trí mà nhà sản xuất in, đúc hay dập nổi trên tay van để cho biết chiều thao tác và trạng thái hiện tại của van. Van nằm trong hố, sát tường hoặc bọc cách nhiệt thì khó nhìn ra trạng thái bằng mắt. Ký hiệu giúp người vận hành thao tác đúng ngay lần đầu.

Các cách ghi ký hiệu đóng mở van nước thông dụng gồm:

• Chữ O và S: O là Open (mở), S là Shut (đóng). Mũi tên kèm chữ O chỉ chiều vặn để mở, mũi tên kèm chữ S chỉ chiều vặn để đóng. Cách ghi này hay gặp trên tay quay van cổng và van nhỏ nối ren.
• ON và OFF: ON là mở, OFF là đóng. Cách ghi này hay gặp trên tay gạt, công tắc điện và bộ điều khiển khí nén.
• OPEN và CLOSE (hoặc SHUT): dạng viết đầy đủ, thường có trên van nhập khẩu và bộ chỉ thị vị trí. Van sản xuất tại châu Âu đôi khi ghi AUF (mở) và ZU (đóng) theo tiếng Đức.

Ký hiệu đóng mở chỉ là một phần của hệ thống ký hiệu van. Hình vẽ từng loại van trên bản vẽ được trình bày ở bài ký hiệu của các loại van công nghiệp, còn cách đọc cả sơ đồ đường ống có trong hướng dẫn đọc bản vẽ P&ID.

Đóng – mở van nước theo chiều nào?

Phần lớn van tay mở khi vặn ngược chiều kim đồng hồ và đóng khi vặn cùng chiều kim đồng hồ. Đây là quy ước phổ biến trong công nghiệp và dân dụng, gắn với ren phải của ty van: vặn cùng chiều kim đồng hồ thì ty (hoặc nêm, với van ty chìm) tiến xuống và ép đĩa, nêm vào đế; vặn ngược chiều thì cơ cấu đi lên và nhả van ra.

Vì vậy câu hỏi mở van nước theo chiều nào và khóa van nước theo chiều nào thường có cùng một đáp án cho van cổng, van cầu, van góc và vòi nước: mở thì vặn ngược chiều kim đồng hồ, khóa thì vặn cùng chiều kim đồng hồ.

Tay gạt chỉ quay một phần tư vòng (90 độ) giữa hai vị trí. Hướng gạt cụ thể phụ thuộc cách lắp tay trên trục, nên cần nhìn vị trí của tay so với ống thay vì chỉ nhớ chiều quay.

Ngoại lệ về chiều vặn

Một số công ty cấp nước, đặc biệt ở hệ thống cũ, dùng van ngầm hoặc van trên đường ống chính mở khi vặn cùng chiều kim đồng hồ (ghi là “open right”). Tài liệu hướng dẫn vận hành mạng cấp nước của Mỹ cũng khuyên người vận hành xác nhận chiều mở trong hồ sơ trước khi vặn, vì vặn sai chiều với lực lớn có thể làm gãy ty van. Van có ty hoặc đai ốc ren trái cũng mở theo chiều ngược lại.

Trong nhà, cặp vòi nóng – lạnh lõi sứ đôi khi lắp đối xứng nên hai vòi mở theo hai chiều khác nhau. Với van chữa cháy, van ngầm trong hố ga hoặc van đã lắp lâu năm, hãy tìm mũi tên “OPEN” trên đầu van hoặc nắp hố, rồi đối chiếu hồ sơ của hệ thống. Nếu chưa có dữ liệu, thử vặn nhẹ từng chiều và quan sát chỉ thị hoặc dòng chảy, không dùng cờ lê cần dài để cưỡng bức.

Cách nhận biết van đang đóng hay mở

• Van tay gạt: tay gạt song song với ống là mở, vuông góc là đóng. Tay gạt gắn trực tiếp vào trục bi hoặc đĩa van nên đây là dấu hiệu đáng tin, với điều kiện tay lắp đúng chiều. Nhiều van có rãnh hoặc vạch trên đầu trục trùng hướng lỗ bi để kiểm tra lại.
• Quan sát ty van: với van cổng ty nổi và ty chìm, ty nổi nhô cao khỏi tay quay khi van mở và hạ thấp khi van đóng. Ty chìm không nâng lên, nên không đọc trạng thái bằng cách này được và phải dựa vào chỉ thị hoặc số vòng quay.
• Van bướm: với van bướm tay gạt, nhìn vị trí tay so với ống; với van bướm tay quay hộp số, nhìn kim hoặc mặt chỉ thị vị trí trên hộp. Các dấu hiệu khác để biết van bướm đang đóng hay mở có ở bài riêng.
• Van cầu: ty nâng lên khi mở, thường kéo cả tay quay lên theo, nên nhìn chiều cao ty là biết. Xem thêm cách xác định van cầu đang mở hay đóng.

Một số ký hiệu đóng mở trên các dòng van nước

Mỗi dòng van có cấu tạo khác nhau nên ký hiệu đóng mở van nước và cách đọc trạng thái cũng khác.

Ký hiệu đóng mở trên van cổng

Van cổng thường dùng tay quay. Với van nhỏ nối ren, tay quay có chữ O và S kèm mũi tên chỉ chiều quay: quay theo hướng chữ O thì van mở, theo hướng chữ S thì van đóng. Van cổng cỡ lớn có thể không in chữ mà chỉ có mũi tên và dòng “OPEN” hoặc “CLOSE” trên mặt tay quay hay nắp ty.

Van cổng cần quay nhiều vòng mới hết hành trình. Lý do là ren ty có bước nhỏ: mỗi vòng quay chỉ nâng nêm lên vài milimét, đổi lại người vận hành chỉ cần lực nhỏ để kéo nêm ra khỏi đế dù chênh áp lớn. Nêm phải rút hết khỏi lòng ống, tức hành trình xấp xỉ đường kính cửa van, nên van cỡ lớn có thể cần hàng chục vòng. Ngược lại, van bi chỉ cần xoay viên bi 90 độ là lỗ bi thẳng hàng với ống, nên một phần tư vòng là đủ.

Các dấu hiệu khác, như số vòng đã quay hay chỉ thị trên nắp, có trong bài cách nhận biết van cổng đóng hay mở.

Ký hiệu đóng mở trên van bi

Van bi thường dùng tay gạt, ghi ON/OFF hoặc OPEN/CLOSE thay cho O/S. Bên trong là viên bi có lỗ xuyên tâm: khi lỗ thẳng hàng với ống thì nước đi qua, quay 90 độ thì thân bi chắn dòng. Vì vậy tay gạt, vốn gắn cứng với trục bi, luôn phản ánh đúng vị trí lỗ bi: song song với ống là mở, vuông góc là đóng.

Ngoài chiều đóng mở, nhà sản xuất thường ghi thêm cỡ van, áp lực danh nghĩa và vật liệu thân trên tay gạt hoặc trên thân. Riêng van bi 3 ngả (cổng chữ L hoặc chữ T), vị trí tay không còn đơn giản là song song hay vuông góc, nên cần xem sơ đồ dòng chảy khắc trên thân hoặc catalogue của model.

Ký hiệu đóng mở trên van bướm

Van bướm cỡ nhỏ và trung bình dùng tay gạt có răng định vị, cách đọc giống van bi: tay song song với ống là đĩa nằm dọc theo dòng chảy, tức van mở. Van bướm cỡ lớn dùng tay quay qua hộp số, ghi chiều mở bằng mũi tên và có kim chỉ vị trí.

Ký hiệu đóng mở van nước gia đình: van cầu, van khóa, van góc

Van cầu, van khóa nước đầu đồng hồ và van góc dưới bồn rửa là các loại quen thuộc trong nhà. Van cầu dùng tay quay nhiều vòng, đóng khi vặn cùng chiều kim đồng hồ. Đĩa van cầu chỉ cần nâng khoảng ¼ đường kính cửa là đủ tiết diện thông, nên số vòng ít hơn van cổng cùng cỡ. Van khóa tay gạt và nhiều van góc đời mới chỉ xoay 90 độ, có rãnh hoặc vạch trên đầu trục chỉ hướng lỗ thông. Với van cầu, mũi tên đúc trên thân là chiều dòng chảy cần lắp, không phải chiều vặn.

Ký hiệu đóng mở trên dòng van điện từ

Trên van điện từ thường không có tay quay hay tay gạt để đọc. Trạng thái được mô tả bằng NO và NC, và chúng chỉ trạng thái khi cuộn dây chưa cấp điện:

• NC (Normally Closed), thường đóng: chưa cấp điện thì van đóng, cấp điện thì van mở cho lưu chất đi qua.
• NO (Normally Open), thường mở: chưa cấp điện thì van mở, cấp điện thì van đóng.

Cần phân biệt: nhãn ON/OFF trên công tắc hay tủ điện chỉ nguồn cấp, còn van mở hay đóng phụ thuộc loại NO hay NC. Bài van điện từ thường mở và thường đóng so sánh hai loại và cách chọn.

Khi mua, hãy nêu rõ loại thường đóng hay thường mở theo yêu cầu an toàn của hệ thống. Chọn nhầm loại thường mở trong khi cần thường đóng thì khi mất điện, đường ống vẫn chảy liên tục. Van cấp nước tự động thường dùng loại thường đóng. Bộ tác động khí nén tác động đơn (hồi lò xo) cũng có hai dạng tương tự: lò xo đóng van hoặc lò xo mở van khi mất khí, trên bản vẽ ghi là FC hoặc FO.

Điểm khác biệt của O/S và ON/OFF

Nghĩa của hai cặp chữ giống nhau, khác ở chỗ chúng chỉ điều gì. O/S thường đi kèm mũi tên trên tay quay nhiều vòng, cho biết chiều vặn để mở hoặc đóng. Van cổng mang ký hiệu này chỉ nên để mở hết hoặc đóng hết: mở lưng chừng để tiết lưu khiến dòng tốc độ cao đập vào nêm và đế, gây mòn và rung.

ON/OFF xuất hiện nhiều trên tay gạt van bi, bộ chỉ thị vị trí và van điều khiển từ xa bằng điện hoặc khí nén. Cách ghi này cho biết vị trí hiện tại, mở hết hoặc đóng hết, không cho biết chiều quay. Van bi cũng không nên để lưng chừng lâu vì dòng tốc độ cao làm mòn gioăng đế.

Những điều cần lưu ý khi đóng mở van nước

• Không để van lâu không vận hành: van lâu không đóng mở dễ kẹt do cặn bám và gỉ ren ty, rất nặng tay. Nên đóng mở định kỳ, tra mỡ vào ty van và kiểm tra bu lông.
• Không đóng van cổng quá lực: khi tay quay đã chặn thì dừng. Nêm có dạng hình chêm, vặn càng mạnh thì nêm càng chèn chặt giữa hai mặt đế. Lần mở sau cần lực lớn hơn nhiều, nhất là khi cặn, gỉ bám hoặc nhiệt độ thay đổi làm thân van co ép lên nêm. Cưỡng bức lúc đó có thể cong ty, tuột ren đai ốc ty hoặc nứt đế.
• Đóng mở chậm với van bi, van bướm: đóng tay gạt dứt khoát trên đường ống dài, lưu lượng lớn dễ gây búa nước, làm rung và hỏng mối nối. Lưu lượng giảm mạnh nhất ở đoạn cuối hành trình, nên đoạn gần đóng cần gạt chậm. Với đường ống lớn nên dùng hộp số hoặc bộ điều khiển có thời gian đóng chỉnh được.
• Không nhầm mũi tên chiều dòng với chiều vặn: mũi tên đúc trên thân van cầu, van một chiều hay van lọc chỉ hướng lưu chất đi qua, không liên quan đến chiều mở của tay quay. Cách đọc các ký hiệu đúc trên thân được trình bày ở bài mũi tên chiều dòng chảy đúc trên thân van.
• Lắp tay gạt đúng chiều: tay gạt tháo ra lắp lại sai góc làm chỉ thị sai: tay vuông góc nhưng bi vẫn mở. Khi thay, đối chiếu với vị trí thật của lỗ bi, xem thay tay gạt van bi.
• Van điện và khí nén: kiểm tra điện áp (24 V DC, 220 V AC hay 380 V AC) và áp lực khí có đúng thông số trên nhãn bộ tác động trước khi vận hành.
• Chọn vật liệu theo môi trường: nơi ẩm, ngoài trời hoặc nước có clo dư cao nên cân nhắc van inox thay vì đồng thau hay gang; tham khảo trang van nước inox.

Tại Viva (Số 20, Ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội), bạn có thể gửi bản vẽ hoặc datasheet để đối chiếu với model van đang dùng, xác định chiều đóng mở và loại tay van cần thay. Giá niêm yết chưa gồm VAT, giao hàng miễn phí nội thành Hà Nội.

Câu hỏi thường gặp về ký hiệu đóng mở van nước