Vị trí lắp đặt y lọc đúng là ngay phía trước thiết bị cần bảo vệ, sau van chặn đầu vào và trước các chi tiết có khe hở nhỏ như van giảm áp, van điều khiển, bẫy hơi, đồng hồ hay bơm. Nhánh lọc quay xuống trên ống ngang chất lỏng, nằm ngang sang bên với hơi và khí. Đặt sai chỗ, y lọc vẫn chạy bình thường nhưng không còn bảo vệ được thiết bị nào.
Bài này trả lời câu hỏi đặt ở đâu và quay hướng nào, không đi vào thao tác nối ống. Khái niệm nền xem ở bài y lọc là gì. Thao tác nối ren, nối bích và thử kín nằm ở bài hướng dẫn lắp đặt y lọc.
Nguyên tắc chọn vị trí lắp đặt y lọc
Y lọc chỉ giữ cặn đi qua nó. Vì vậy vị trí lắp đặt y lọc phải thỏa ba điều kiện: nằm phía trước (thượng lưu) thiết bị cần bảo vệ, nằm ở nơi cặn thật sự đi qua, và nằm ở nơi người vận hành rút được lưới để vệ sinh.
- Thượng lưu của thiết bị nhạy cặn: mọi thiết bị có khe hở nhỏ, mặt tựa kín hoặc cánh quay đều nên có y lọc phía trước.
- Sau van chặn: van chặn đứng trước y lọc để cô lập khi vệ sinh. Van cổng là lựa chọn quen thuộc vì tổn thất áp thấp; tính chất van xem tại bài van cổng là gì.
- Gần nguồn cặn hoặc gần thiết bị: cặn có thể sinh ra giữa y lọc và thiết bị (gỉ ống, mạt hàn, vụn gioăng), nên khoảng cách giữa hai bên không nên dài.
- Có thể tiếp cận: đủ chỗ đứng, đủ sáng, có đường xả cặn ra nơi an toàn.
Y lọc không thay cho việc làm sạch hệ trước khi vận hành. Nó giữ cặn phát sinh liên tục trong quá trình làm việc, còn xỉ hàn và gỉ ống lúc thi công cần được súc rửa trước, theo bài hướng dẫn lắp đặt đã nêu ở trên.
Vị trí lắp đặt y lọc theo thiết bị cần bảo vệ
Mỗi thiết bị nhạy cặn theo một cách khác nhau, nên vị trí lắp đặt y lọc và cỡ lưới cũng khác nhau. Nội dung dưới đây theo thiết bị; cỡ lưới nêu theo khuyến nghị tham khảo, cần đối chiếu catalog của thiết bị.
Trước van giảm áp
Van giảm áp có ghế van và piston, màng nhỏ; một hạt cặn kẹt ở ghế đủ làm van không đóng kín và áp sau van tăng dần. Vị trí lắp đặt y lọc ở đây là ngay trước van giảm áp, sau van chặn đầu vào. Với nước nên dùng lưới 20–40 mesh hoặc lỗ 0,8–1,0 mm (tham khảo). Khái niệm và cách chọn van xem bài van giảm áp là gì.
Trước van điều khiển và van điện từ
Van điều khiển có ghế và lõi van dễ xước khi có hạt cứng chạy qua. Van điện từ tác động nhanh nên một hạt nhỏ đủ làm van kẹt hoặc rò. Vị trí lắp đặt y lọc cho cả hai loại đều ở phía trước, cùng cỡ lưới như van giảm áp. Nếu có nhiều van điện từ trên một nhánh, đặt một y lọc chung ở đầu nhánh thay vì mỗi van một y lọc, trừ khi các van cách xa nhau.
Trước bẫy hơi và van giảm áp hơi
Vị trí lắp đặt y lọc trên đường hơi là trước van giảm áp hơi, van điều khiển và bẫy hơi. Lưới thường dùng lỗ đục 0,8 mm hoặc 40 mesh (tham khảo). Gỉ và xỉ từ ống thép là nguồn cặn chính, và chúng làm bẫy hơi kẹt ở vị trí mở hoặc đóng, gây thoát hơi sống hoặc ứ nước ngưng.
Về vị trí của bẫy hơi cũng như cách đặt các điểm xả nước ngưng, tham khảo bài 10 lưu ý khi lắp đặt bẫy hơi; khái niệm chung có tại Wikipedia: Steam trap.
Trước đồng hồ nước và đồng hồ lưu lượng
Cánh quay hoặc turbine của đồng hồ nước dễ bị cát kẹt, làm đo sai hoặc dừng quay. Vị trí lắp đặt y lọc là trước đồng hồ, dùng lưới 20–40 mesh. Đồng hồ yêu cầu đoạn ống thẳng phía trước, nên y lọc đặt xa hơn đoạn thẳng đó, không chen vào giữa đồng hồ và đoạn thẳng yêu cầu.
Trước bơm
Cặn mài mòn bánh công tác, gioăng cơ khí và làm giảm hiệu suất bơm. Vị trí lắp đặt y lọc trên đường hút bơm dùng lưới thô, lỗ đục 1,5–3,0 mm (tham khảo), vì y lọc ở đường hút làm giảm áp hút. Chi tiết về cụm bơm nằm ở mục riêng bên dưới.
Trước bộ trao đổi nhiệt, chiller, AHU, FCU
Bộ trao đổi nhiệt dạng tấm có khe hẹp, nên cặn nhỏ bám làm giảm truyền nhiệt và tăng ΔP. Với HVAC nước lạnh và nước nóng, dùng lưới 20–40 mesh hoặc lỗ 1,0–1,6 mm (tham khảo). Vị trí lắp đặt y lọc là đầu vào chiller, và cho cả dàn AHU, FCU. Nhiều dự án chỉ đặt một y lọc tại đầu mỗi tầng hoặc mỗi nhánh để giảm số điểm bảo dưỡng.
Trước vòi phun, béc tưới và thiết bị có khe hở nhỏ
Với vòi phun, béc tưới hoặc đầu phun sương, vị trí lắp đặt y lọc nằm sát thiết bị và chọn lỗ lưới không quá 1/2 đến 1/3 khe hở nhỏ nhất của thiết bị (tham khảo). Lúc này lưới mịn hơn các trường hợp trên nên y lọc nghẹt nhanh hơn; đặt nơi dễ vệ sinh và có xả đáy để xả cặn mà không phải tháo lưới mỗi lần.
Khoảng cách từ vị trí lắp đặt y lọc tới thiết bị được bảo vệ
Không có con số cố định cho vị trí lắp đặt y lọc ở mọi hệ, nhưng nguyên tắc rõ ràng: càng gần thiết bị, y lọc càng chặn được cặn sinh ra ở đoạn ống giữa hai bên. Điều kiện giới hạn là phải chừa chỗ cho khoảng rút lưới và cho các đoạn thẳng mà thiết bị yêu cầu.
- Đặt gần, cùng cụm: y lọc và thiết bị cùng nằm trong một cụm có van chặn chung, khoảng cách ngắn nhất cho phép.
- Sau van chặn, trước thiết bị: thứ tự van chặn, y lọc, thiết bị. Cụm có thêm đồng hồ áp: đồng hồ trước y lọc, đồng hồ sau y lọc.
- Không dồn thiết bị sát nhau: chừa chỗ để rút lưới và để lấy y lọc ra mà không phải tháo thiết bị bên cạnh.
- Đoạn ống dài giữa y lọc và thiết bị: nếu đoạn này dài hoặc có nhiều mối nối, cặn mới có thể xuất hiện trong đoạn đó. Khi đó nên đặt thêm y lọc nhỏ gần thiết bị.
Cần có đồng hồ áp suất trước và sau y lọc để đọc ΔP. Đặt đồng hồ ngay sát thân y lọc, không đặt xa vì tổn thất trên đoạn ống làm sai số. Với lưới sạch, ΔP thường khoảng 0,05–0,2 bar ở lưu lượng thiết kế (tham khảo). Chọn đồng hồ áp suất có thang đo vừa dải làm việc. Muốn đọc chính xác ΔP nhỏ, dùng đồng hồ chênh áp (differential gauge) hoặc hai đồng hồ dải thấp đã hiệu chuẩn cùng nhau.
Vị trí lắp đặt y lọc về tư thế: ống ngang, ống đứng, nhánh lọc
Ngoài chọn chỗ trên đường ống, vị trí lắp đặt y lọc còn gồm tư thế của thân và nhánh lọc. Chiều dòng chảy luôn theo mũi tên đúc trên thân. Phần dưới đây giải thích lý do của từng tư thế.
Ống ngang, chất lỏng: nhánh lọc hướng xuống
Với vị trí lắp đặt y lọc này, cặn chìm xuống dưới theo trọng lực và dồn vào đáy nhánh, nơi dễ gom và xả. Nhánh hướng xuống cũng giúp rút lưới xuống dưới theo trục nhánh, nên rọ lọc không cạ vào ren. Đây là tư thế mặc định cho nước, nước HVAC, dầu và các lưu chất lỏng khác.
Hơi và khí: nhánh lọc nằm ngang sang bên
Trên đường hơi, nước ngưng tích tụ ở điểm thấp. Nhánh lọc hướng xuống sẽ thành túi chứa nước ngưng. Khi hơi chảy qua với vận tốc khoảng 25–35 m/s, lớp nước bị cuốn thành từng đợt và gây búa nước, đồng thời nước chiếm chỗ làm giảm tiết diện lọc.
Vì vậy xoay y lọc để nhánh lọc nằm ngang sang bên 90°, tức nhánh nằm trong mặt phẳng ngang. Nước ngưng đi qua thân theo đáy ống, không đọng trong nhánh. Quy tắc này áp dụng cho cả khí nén và gas để nước hoặc dầu ngưng không đọng, tuy khí không có nước ngưng nhiều như hơi.
Ống đứng: chỉ khi dòng đi từ trên xuống
Vị trí lắp đặt y lọc trên ống đứng chỉ hợp lệ khi dòng chảy đi từ trên xuống, nhánh lọc hướng xuống. Khi dòng chảy đi lên, cặn bị giữ trong rọ sẽ rơi ngược về đường ống mỗi lần bạn tháo lưới, rồi bị cuốn trở lại lưới khi chạy lại. Nếu bắt buộc lắp trên ống đứng dòng đi lên, đổi sang đoạn ống ngang gần đó.
Y lọc luôn phải theo mũi tên trên thân. Nhánh quay ngang hoặc quay lên ở chất lỏng cũng làm rọ lọc không dồn được cặn xuống đáy, nên cặn bám khắp lưới và lưới nhanh nghẹt hơn.
| Môi trường và ống | Tư thế nhánh lọc | Lý do |
|---|---|---|
| Chất lỏng, ống ngang | Hướng xuống | Cặn chìm về đáy nhánh, dễ xả và rút lưới |
| Hơi, ống ngang | Nằm ngang sang bên 90° | Nước ngưng không đọng, tránh búa nước |
| Khí nén, gas, ống ngang | Nằm ngang sang bên | Ngưng tụ nước hoặc dầu không đọng trong nhánh |
| Chất lỏng, ống đứng dòng đi xuống | Hướng xuống | Cặn rơi xuống đáy nhánh theo dòng |
| Ống đứng dòng đi lên | Không lắp | Cặn rơi ngược về ống khi tháo lưới |
Vị trí lắp đặt y lọc trong cụm bơm
Cụm bơm điển hình, đường hút: van chặn, y lọc, khớp nối mềm, bơm. Đường đẩy: khớp nối mềm, van 1 chiều, van chặn. Vị trí lắp đặt y lọc là đường hút, trước bơm, không phải đường đẩy.
- Đường hút: y lọc bảo vệ bánh công tác khỏi cặn. Đổi lại, y lọc làm tăng tổn thất và giảm NPSH khả dụng, vì vậy dùng lưới thô, y lọc không nhỏ hơn DN ống hút, và theo dõi ΔP sát hơn so với các vị trí khác.
- Đường đẩy: không đặt y lọc ngay sau bơm để bảo vệ bơm vì cặn đã qua bơm. Y lọc phía đẩy chỉ để bảo vệ thiết bị phía sau.
- Bơm hút từ bể hở: có thể dùng rọ bơm ở đầu ống hút, và y lọc trên đường hút chỉ giữ thêm một lớp.
- Không gắn y lọc trực tiếp vào cửa hút của bơm: giữ một đoạn ống ngắn và khớp nối mềm giữa chúng để không truyền rung và tải trọng vào thân y lọc.
Thứ tự của y lọc, van 1 chiều và van chặn trong cụm bơm thường bị nhầm. Y lọc giữ cặn, van 1 chiều chống dòng ngược; hai thiết bị không thay thế nhau. Sự khác nhau và thứ tự đặt chúng nằm ở bài so sánh y lọc và van 1 chiều.
Vị trí lắp đặt y lọc và không gian thao tác, chiếu sáng, xả cặn
Sau thời gian làm việc, rọ lọc luôn có cặn, nên vị trí lắp đặt y lọc phải cho phép vệ sinh. Một vị trí lắp đặt y lọc không tiếp cận được coi như sai. Quá cao hoặc quá sát tường thì người vận hành sẽ tránh việc vệ sinh, ΔP tăng, và cặn bị kéo qua lưới hoặc lưới bị xẹp.
- Khoảng rút lưới: chừa phía nhánh lọc một khoảng ≥ chiều dài rọ lọc cộng khoảng 50–100 mm.
- Độ cao thao tác: đặt trong tầm với, tốt nhất ở độ cao người đứng thao tác được. Nếu bắt buộc đặt cao, làm sàn thao tác thay vì để bảo trì trèo thang.
- Chiếu sáng: đủ sáng để thấy nắp chụp, nút xả, đồng hồ áp. Hầm kỹ thuật, trần giả và hộp kỹ thuật thường thiếu sáng.
- Đường xả cặn: có van xả đáy và đường dẫn tới nơi chứa hoặc thoát nước, nhất là với nước nóng, hơi và hóa chất. Đừng để cặn nóng xả thẳng xuống sàn nơi có người đi lại.
- Không đặt trên thiết bị điện: tránh nước rò rỉ khi mở nắp rơi vào tủ điện hoặc động cơ.
Khi vị trí đã đúng, việc bảo trì mới thực hiện được theo tần suất. Tần suất và quy trình các bước vệ sinh xem ở bài bảo dưỡng y lọc.
Bảng vị trí lắp đặt y lọc theo hệ thống
Bảng vị trí lắp đặt y lọc sau tóm tắt các cách đặt thường gặp theo hệ thống. Cỡ lưới là khuyến nghị tham khảo; đối chiếu với catalog thiết bị. Các lĩnh vực ứng dụng cụ thể được trình bày ở bài ứng dụng của y lọc.
| Hệ thống | Vị trí | Tư thế nhánh lọc | Lưới khuyến nghị (tham khảo) |
|---|---|---|---|
| Nước cấp chung, trước bơm | Đường hút, sau van chặn, trước khớp nối mềm | Xuống (ống ngang) | Lỗ đục 1,5–3,0 mm |
| Trước van giảm áp nước, van điều khiển, van điện từ, đồng hồ nước | Ngay trước thiết bị, sau van chặn | Xuống (ống ngang) | 20–40 mesh hoặc lỗ 0,8–1,0 mm |
| Hơi nước | Trước van giảm áp hơi, van điều khiển, bẫy hơi | Nằm ngang sang bên | Lỗ đục 0,8 mm hoặc 40 mesh |
| Khí nén, gas | Trước van, bộ điều áp, thiết bị khí | Nằm ngang sang bên | 60–100 mesh |
| Dầu nhiên liệu (DO/FO) | Trước bơm, trước đầu đốt, trước van điều khiển | Xuống (ống ngang) | 40–100 mesh |
| HVAC nước lạnh, nước nóng (chiller, AHU, FCU) | Đầu vào thiết bị, đầu nhánh từng tầng | Xuống (ống ngang) | 20–40 mesh hoặc lỗ 1,0–1,6 mm |
| Vòi phun, béc tưới | Ngay trước vòi phun, có xả đáy | Xuống (ống ngang) | Lỗ ≤ 1/2–1/3 khe hở nhỏ nhất |
Với dầu nhiên liệu, lưu ý gioăng nắp dùng NBR vì EPDM không chịu dầu. Với hơi, gioăng và vật liệu thân theo cấp áp và nhiệt độ của đường hơi (thép đúc hoặc gang cầu theo catalog), không dùng thân gang xám cho hơi áp cao.
Sai lầm thường gặp về vị trí lắp đặt y lọc
| Sai lầm | Hậu quả | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đặt y lọc sau thiết bị cần bảo vệ | Cặn đã đi qua thiết bị trước khi bị giữ | Chuyển lên thượng lưu thiết bị |
| Đặt xa thiết bị, nhiều mối nối ở giữa | Cặn mới sinh ra ở đoạn giữa vẫn vào thiết bị | Đặt sát thiết bị hơn hoặc thêm y lọc nhỏ |
| Nhánh lọc quay lên hoặc ngang trên đường chất lỏng | Cặn không dồn về đáy, lưới nhanh nghẹt | Xoay nhánh hướng xuống |
| Nhánh lọc hướng xuống trên đường hơi | Nước ngưng đọng, búa nước | Xoay nhánh nằm ngang sang bên |
| Lắp trên ống đứng dòng đi lên | Cặn rơi ngược khi tháo lưới | Chuyển sang ống ngang hoặc đoạn dòng đi xuống |
| Đặt sát tường, sát dầm, không chừa khoảng rút lưới | Không vệ sinh được | Chừa ≥ chiều dài rọ + 50–100 mm |
| Lắp trực tiếp vào cửa hút bơm, lưới mịn | Tụt NPSH, bơm xâm thực | Lưới thô, thêm đoạn ống và khớp nối mềm |
| Thiếu van chặn trước y lọc | Phải xả cả hệ khi vệ sinh | Thêm van chặn hai đầu hoặc bypass |
| Không có đường xả cặn an toàn | Cặn nóng hoặc hóa chất xả bừa bãi | Lắp van xả đáy và đường dẫn tới nơi chứa |
Hầu hết lỗi về vị trí lắp đặt y lọc phát sinh từ lúc vẽ sơ đồ. Nên đánh dấu vị trí lắp đặt y lọc cùng tư thế nhánh lọc ngay trong bản vẽ P&ID hoặc bản vẽ thi công, và kiểm tra lại tại hiện trường khi nghiệm thu thay vì để thợ tự quyết lúc lắp đặt.
Cần đối chiếu vị trí lắp đặt y lọc cho hệ thống của mình? Gửi lưu chất, áp suất, nhiệt độ, DN và sơ đồ cụm cho bộ phận kỹ thuật, hoặc liên hệ trực tiếp tại Số 20, Ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội. Xem các mẫu tại danh mục các dòng y lọc tại Viva.
Địa chỉ: Số 20 ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội
Phụ trách kinh doanh: Miss Hoa
Vị trí lắp đặt y lọc nên đặt trước hay sau van giảm áp?
Đặt trước van giảm áp, sau van chặn đầu vào. Y lọc phải ở thượng lưu để giữ cặn trước khi dòng tới ghế van, nơi một hạt cặn đủ làm van không đóng kín. Với nước dùng lưới 20–40 mesh hoặc lỗ 0,8–1,0 mm, với hơi dùng lỗ đục 0,8 mm hoặc 40 mesh (tham khảo).
Vị trí lắp đặt y lọc trên đường hơi có gì khác đường nước?
Khác ở tư thế nhánh lọc: trên đường hơi, xoay nhánh nằm ngang sang bên 90° để nước ngưng không đọng trong nhánh, tránh búa nước và giảm tiết diện lọc. Trên đường nước ống ngang, nhánh hướng xuống để cặn dồn về đáy. Vận tốc hơi bão hòa tham khảo khoảng 25–35 m/s.
Vị trí lắp đặt y lọc trên ống đứng có được không?
Chỉ khi dòng đi từ trên xuống và nhánh lọc hướng xuống. Với dòng đi lên không nên lắp, vì mỗi lần tháo lưới, cặn trong rọ rơi về đoạn ống thượng lưu rồi bị cuốn trở lại lưới khi chạy lại. Nếu bắt buộc, chuyển y lọc sang một đoạn ống ngang gần đó.
Vị trí lắp đặt y lọc ở đường hút hay đường đẩy của bơm?
Đặt ở đường hút, theo thứ tự van chặn, y lọc, khớp nối mềm, bơm, để bảo vệ bánh công tác. Vì y lọc làm giảm NPSH khả dụng nên dùng lưới thô, lỗ đục 1,5–3,0 mm (tham khảo), và theo dõi ΔP sát. Đường đẩy dùng van 1 chiều và van chặn, không dùng y lọc để bảo vệ bơm.
Vị trí lắp đặt y lọc cần chừa bao nhiêu khoảng trống rút lưới?
Chừa phía nhánh lọc tối thiểu bằng chiều dài rọ lọc cộng khoảng 50–100 mm. Ví dụ rọ dài 200 mm thì cần khoảng trống phía dưới nhánh từ 250 đến 300 mm. Nên kiểm tra khoảng này ngay trên bản vẽ và tại hiện trường, vì dầm, ống khác hoặc sàn có thể chắn mất.
