Hỏng hóc van cổng thường biểu hiện qua vài dấu hiệu dễ thấy: nước hoặc hơi rỉ ra ngoài, tay quay nặng hoặc quay trơ, đóng xong mà đường ống vẫn có dòng chảy. Nguyên nhân phần lớn nằm ở gioăng, tết chèn, ty van, bề mặt làm kín hoặc bộ truyền động, và nhiều lỗi xuất phát từ lắp đặt, chọn sai vật liệu hay vận hành sai cách. Bài này sắp xếp lỗi theo triệu chứng để bạn tra nhanh, kèm cách xử lý và cách phòng ngừa. Nếu chưa nắm khái niệm cơ bản, hãy xem trước bài tổng quan về van cổng.
Bảng tra nhanh: triệu chứng và nguyên nhân thường gặp
Trước khi tháo van, hãy xác định triệu chứng. Bảng dưới giúp khoanh vùng bộ phận cần kiểm tra trước.
| Triệu chứng | Nguyên nhân hay gặp | Hướng xử lý ban đầu |
|---|---|---|
| Rỉ nước ở chỗ ty van chui ra khỏi nắp | Tết chèn mòn, khô hoặc đai ốc ép lỏng | Siết đều đai ốc ép, nếu vẫn rỉ thì thay tết chèn |
| Rỉ ở mối ghép thân và nắp | Gioăng lão hóa, bu lông siết không đều | Siết chéo đúng lực, thay gioăng |
| Rỉ ở mặt bích nối đường ống | Gioăng mặt bích sai loại, bu lông lỏng, mặt bích lệch | Kiểm tra căn chỉnh, thay gioăng, siết chéo |
| Đóng hết mà vẫn có dòng chảy | Cặn kẹt ở đế, đĩa hoặc đế van xước mòn | Xả cặn, vệ sinh, mài hoặc thay chi tiết |
| Tay quay nặng, quay không đi | Ty khô, gỉ, cặn, đĩa kẹt | Bôi trơn, vệ sinh, kiểm tra ren ty |
| Tay quay quay trơ nhưng đĩa không chạy | Ren ty hoặc đai ốc ty bị trờn, ty gãy | Thay ty hoặc ê-cu ty |
| Van điện hoặc khí nén không chạy | Sai đấu dây, hỏng motor, thiếu áp khí, xy lanh lỗi | Kiểm tra nguồn, khí cấp, tín hiệu điều khiển |
Nhóm lỗi rò rỉ
Rò rỉ là hỏng hóc phổ biến nhất. Điều quan trọng là xác định rò ở đâu, vì mỗi vị trí có nguyên nhân và cách xử lý khác nhau. Phần dưới chỉ nêu những ý chính. Cách chẩn đoán từng vị trí, thứ tự khắc phục và tiêu chí thay van được trình bày sâu trong bài về nguyên nhân van cổng bị rò rỉ.
Rò rỉ ở mối ghép thân và nắp
Gioăng giữa thân và nắp van có thể bị lão hóa, nứt, hoặc chọn sai vật liệu so với lưu chất và nhiệt độ. Bu lông nắp siết không đều cũng làm gioăng bị ép lệch. Mặt tiếp xúc bị rỗ, xước hoặc dính cặn là nguyên nhân thường bị bỏ sót.
- Vệ sinh mặt tiếp xúc, kiểm tra độ phẳng.
- Thay gioăng đúng chủng loại. Với nhiệt độ cao, cân nhắc gioăng graphite hoặc gioăng chịu nhiệt phù hợp.
- Siết bu lông theo thứ tự chéo, tăng lực dần đến giá trị khuyến cáo của nhà sản xuất.
Rò rỉ quanh ty van (tết chèn, packing)
Tết chèn bao quanh ty có nhiệm vụ chặn lưu chất chạy dọc theo ty. Sau thời gian dài ma sát, tết chèn mòn, khô cứng và mất đàn hồi. Hóa chất hoặc hạt rắn trong lưu chất làm nó hỏng nhanh hơn. Đai ốc ép lỏng thì rỉ, siết quá chặt lại làm ty nặng và tết chèn mòn nhanh.
- Siết đai ốc ép vừa đủ để hết rỉ, không siết dồn một lần.
- Thay tết chèn khi đã chai cứng hoặc đã hết hành trình siết.
- Chọn vật liệu tết chèn theo lưu chất: PTFE, graphite hoặc sợi tết tùy nhiệt độ và hóa chất.
Rò rỉ ở mặt bích nối ống
Lỗi này thường đến từ khâu thi công: gioăng mặt bích sai loại hoặc bị lệch, bu lông siết không đều, hai mặt bích không song song, ống bị kéo căng vào van. Sau lắp, nếu không thử áp thì lỗi chỉ lộ ra khi hệ thống đã chạy. Cách xử lý là xả áp, kiểm tra đồng tâm, vệ sinh mặt bích, thay gioăng và siết lại theo thứ tự chéo. Quy trình chuẩn nằm trong bài lắp đặt đúng kỹ thuật.
Đóng van nhưng vẫn còn dòng chảy
Đây là rò rỉ bên trong van, tức là lưu chất lọt qua giữa đĩa và đế van khi van đã đóng. Nguyên nhân thường là cặn hoặc dị vật kẹt ở rãnh đế, bề mặt làm kín bị xước hoặc xói mòn, đĩa biến dạng, hoặc cơ cấu đóng chưa đủ hành trình. Hãy thử mở hé rồi đóng lại để dòng chảy cuốn bớt cặn. Nếu không hết, phải tháo kiểm tra. Mòn nhẹ có thể mài lại, mòn nặng thì thay đĩa, đế hoặc cả van. Nếu đường ống nhiều cặn, nên lắp lọc phía trước van.
Van kẹt, khó đóng mở
Van cổng đóng mở bằng cách quay ty để nâng hạ đĩa, nên mọi vật cản ở ty, ren hoặc rãnh dẫn hướng đều làm tay quay nặng. Chỉ cần quay đều tay. Nếu thấy cần dùng thanh nối dài hay búa đập để mở thì đã có vấn đề.
Kẹt do cặn bẩn và gỉ sét
Cặn lắng tích ở đáy thân và rãnh đế, cộng với gỉ ở ty và đai ốc ty, làm đĩa không hạ hết hoặc không nâng lên được. Van ít được thao tác lâu ngày càng dễ bị. Cách phòng là vận hành thử định kỳ, bôi mỡ vào ren ty (đặc biệt với ty nổi) và xả cặn đường ống. Với lưu chất bẩn, lắp lọc trước van.
Kẹt do biến dạng, cong vênh
Đĩa hoặc thân van có thể bị biến dạng khi áp suất vượt giới hạn, nhiệt độ vượt mức chịu của vật liệu, va đập khi vận chuyển hoặc lắp. Một nguyên nhân khác là ống nối kéo lệch làm thân van chịu ứng suất. Van biến dạng nặng không nên cố sửa. Hãy thay van đúng cấp áp (PN) và vật liệu cho điều kiện làm việc.
Kẹt do đĩa bị mòn khi dùng sai chức năng
Van cổng sinh ra để đóng hoặc mở hoàn toàn. Mở hé kéo dài khiến dòng chảy tốc độ cao xói vào mép đĩa và đế, gây rung và mòn không đều. Lâu dần đĩa không còn khít, đôi khi kẹt hẳn. Nếu cần chỉnh lưu lượng, đừng dùng van cổng để điều tiết mà hãy chọn loại van phù hợp hơn.
Tay quay quay trơ, ty trờn hoặc gãy
Khi tay quay quay nhẹ bất thường nhưng đĩa không dịch chuyển, ren ty hoặc đai ốc ty đã bị trờn, hoặc ty đã gãy. Lỗi này hay gặp ở van ty nổi lâu ngày thiếu bôi trơn, hoặc sau những lần bị dùng lực quá mạnh. Chỉ có cách tháo van, thay ty hoặc cụm ê-cu ty, nên các hệ thống quan trọng cần có van dự phòng hoặc van cô lập để thay mà không dừng toàn tuyến. Tay quay gãy hoặc biến dạng thì thay tay quay cùng loại, đừng dùng cờ lê kẹp vào ty.
Muốn hiểu rõ ty, ê-cu ty và các chi tiết liên quan, xem thêm bài về cấu tạo van cổng.
Lỗi bộ điều khiển: van điện và khí nén
Van cổng điều khiển điện không chạy
Với van cổng điều khiển điện, hãy kiểm tra phần điện trước khi nghi ngờ thân van. Các lỗi thường gặp gồm đấu dây sai so với sơ đồ của nhà sản xuất, mất pha hoặc sai nguồn cấp, motor cháy hoặc quá nhiệt, công tắc hành trình hay công tắc mô-men chỉnh sai nên bộ truyền động tự ngắt giữa chừng. Nếu bộ điện chạy mà van không dịch chuyển, nguyên nhân nằm ở cơ khí: ty kẹt, ren hỏng. Khi đó hãy tách bộ truyền động, thử quay tay để kiểm tra riêng phần van.
Van khí nén đóng mở không hết
Van khí nén, thường gặp ở dạng van cổng dao, dựa vào xy lanh. Triệu chứng đóng mở không trọn hành trình thường do áp khí cấp không đủ, xy lanh chọn không phù hợp hành trình hoặc lực đẩy, xy lanh hay van điện từ hỏng, rò khí ở đường dẫn. Hãy đo áp khí tại đầu vào, kiểm tra ống dẫn khí và so sánh lực đẩy của xy lanh với lực cần để đóng mở van.
Hỏng thân và nắp van: nứt, vỡ, ăn mòn
Hỏng thân và nắp ít gặp hơn nhưng nghiêm trọng hơn nhiều, vì có thể gây rò lớn hoặc mất an toàn.
Nứt, vỡ thân hoặc nắp
Nguyên nhân gồm áp suất vượt giới hạn, sốc nhiệt khi nhiệt độ thay đổi đột ngột, va đập cơ học và lỗi đúc từ đầu. Đóng mở van quá nhanh trong hệ thống có búa nước cũng tạo xung áp đủ mạnh để nứt van gang, đặc biệt ở van đã yếu. Thân hoặc nắp đã nứt thì phải thay van, không hàn vá, vì mối hàn không phục hồi được độ bền ban đầu của vật đúc. Để phòng ngừa, chọn đúng cấp áp, đóng mở van từ từ và bố trí biện pháp giảm xung áp khi hệ thống có bơm lớn.
Ăn mòn thân và nắp
Ăn mòn xảy ra khi vật liệu van không chịu được lưu chất, lớp sơn ngoài bong tróc trong môi trường ẩm hoặc mặn, hoặc van dùng quá lâu. Với lưu chất hoặc môi trường ăn mòn, nên cân nhắc van cổng inox thay vì gang hay thép carbon. Không phải mác inox nào cũng chịu được mọi hóa chất, nên cần đối chiếu lưu chất cụ thể. Với van thép và gang, sơn lại khi lớp sơn bong và kiểm tra định kỳ phần thân gần mặt bích.
Bu lông, ốc vít và các hỏng hóc phụ
Bu lông nắp và bu lông mặt bích có thể gỉ, giãn hoặc gãy do rung động, lực siết sai hoặc môi trường ăn mòn. Bu lông gỉ khiến gioăng mất lực ép và gây rò. Hãy kiểm tra bu lông trong các đợt bảo trì, thay những con gỉ nặng và dùng đúng cấp bền. Gioăng trên đường ống cũng lão hóa theo thời gian. Khi thay van, nên thay luôn gioăng mặt bích mới.
Phòng ngừa hỏng hóc van cổng
Phần lớn hỏng hóc có thể giảm bằng vài thói quen nhất quán.
- Chọn đúng van: vật liệu, cấp áp PN, nhiệt độ và kiểu ty phù hợp lưu chất và vị trí lắp.
- Lắp đúng kỹ thuật: ống đồng tâm, không kéo ống vào van, siết bu lông chéo và thử áp trước khi đưa vào vận hành.
- Vận hành đúng: đóng mở hết hành trình, quay đều tay, không dùng van cổng để điều tiết.
- Bảo trì định kỳ: bôi mỡ ren ty, kiểm tra tết chèn, bu lông và sơn bảo vệ, thao tác thử các van ít khi đóng mở.
- Đào tạo người vận hành: biết chiều quay (theo chiều kim đồng hồ là đóng) và không dùng lực thừa.
Khi hệ thống quan trọng như cấp nước hoặc PCCC, nên có kế hoạch thay van định kỳ và lưu hồ sơ vận hành.
Khi nào sửa, khi nào thay van
Những lỗi nhẹ như tết chèn mòn, gioăng nắp già, bu lông lỏng hay ty khô có thể xử lý tại chỗ với chi phí thấp. Nên thay van khi thân hoặc nắp nứt, đế và đĩa mòn nặng, ty cong gãy khó thay, ăn mòn sâu hoặc van sửa nhiều lần vẫn tái phát. Tổng chi phí gồm van, phụ kiện, nhân công và thời gian dừng hệ thống, xem chi tiết ở bài về chi phí thay van cổng. Để ước lượng giá van mới theo kích thước và vật liệu, tham khảo bảng giá van cổng.
Mua van cổng thay thế tại Viva
Viva cung cấp van cổng hàng chính hãng, đủ CO/CQ, nhiều kích thước và vật liệu. Bạn có thể xem danh mục van cổng thay thế hoặc gửi thông số hiện tại (DN, PN, vật liệu, lưu chất) để được tư vấn loại phù hợp. Nếu còn thắc mắc về vận hành, bạn có thể đọc thêm phần câu hỏi thường gặp về van cổng.
Địa chỉ: Số 20 ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội
Phụ trách kinh doanh: Miss Hoa
Câu hỏi thường gặp
Van cổng bị rỉ ở ty có dùng tiếp được không?
Rỉ nhẹ thường xử lý được bằng cách siết đều đai ốc ép tết chèn hoặc thay tết chèn mới. Nếu rỉ mạnh hoặc ty đã xước, mòn thì nên thay ty hoặc van để tránh rò lớn.
Làm sao biết van cổng đã đóng mà vẫn rò bên trong?
Sau khi đóng hết hành trình, nếu phía sau van vẫn có nước hoặc áp suất giảm chậm, thì đĩa và đế không còn kín. Cần xả cặn, vệ sinh và kiểm tra bề mặt làm kín.
Nên bôi mỡ ty van cổng bao lâu một lần?
Không có một con số chung. Với van thao tác thường xuyên hoặc ở môi trường bụi, ẩm, nên kiểm tra và bôi mỡ trong mỗi đợt bảo trì, và thao tác thử các van ít khi đóng mở.
Van cổng bị trờn ty có sửa được không?
Thường phải thay ty hoặc ê-cu ty vì ren đã mất hình dạng. Việc này cần tháo van, nên hệ thống quan trọng cần có van dự phòng hoặc cô lập được đoạn ống.
