Vật liệu chế tạo y lọc: gang, thép, inox, đồng, nhựa và cách chọn theo lưu chất

27/09/2022 LÊ ĐĂNG 15 PHÚT ĐỌC 67 LƯỢT XEM 0 BÌNH LUẬN
5/5 (1 BÌNH CHỌN)

Vật liệu chế tạo y lọc được chọn theo bốn dữ kiện: lưu chất đi qua, nhiệt độ làm việc, áp suất làm việc và môi trường lắp đặt. Gang hợp với nước sạch và HVAC, thép đúc WCB hợp với hơi và dầu nóng, inox 316 hợp với nước biển và hóa chất nhẹ, đồng hợp với nước sinh hoạt, nhựa hợp với axit, kiềm loãng và nước xử lý.

Chọn sai vật liệu chế tạo y lọc không làm y lọc hỏng ngay mà hỏng chậm: thân rỗ, rò ở nắp, lưới mục, rồi cặn lọt xuống thiết bị phía sau. Bài này phân tích từng nhóm vật liệu thân, lưới và gioăng, kèm cơ chế ăn mòn để bạn hiểu lý do, không chỉ nhớ bảng tra. Mọi giới hạn nhiệt độ, áp suất ở đây là số tham khảo, cần đối chiếu catalog hãng.

Vì sao vật liệu chế tạo y lọc quyết định tuổi thọ và chi phí

Y lọc nằm trực tiếp trong dòng chảy, tiếp xúc liên tục với lưu chất và cặn. Vật liệu chế tạo y lọc vì thế chịu đồng thời áp suất, nhiệt độ, ăn mòn và mài mòn do cặn va đập. Bốn lý do sau giải thích tại sao bước chọn vật liệu cần làm trước bước chọn DN hay kiểu nối.

  • Chi phí vòng đời: hệ nước sạch thông thường dùng thân gang rẻ hơn rất nhiều so với inox mà vẫn đủ bền. Ngược lại, đặt gang vào nước biển thì phải thay sau thời gian ngắn, tổng chi phí cao hơn.
  • Chịu áp: thân phải chịu được áp suất làm việc cộng áp dao động khi đóng mở van, khởi động bơm.
  • Chịu nhiệt: vật liệu đổi tính chất theo nhiệt độ; nhựa mềm dần khi nóng, gang xám nứt khi sốc nhiệt.
  • Giữ nguyên hình dạng lưới: thân hoặc lưới biến dạng làm lọt cặn, ảnh hưởng thiết bị phía sau và cả nguyên lý vận hành của y lọc.

Cấu tạo các bộ phận, trong đó có thân, lưới và gioăng, được mô tả ở bài vận hành của y lọc. Bài này tập trung vào chất liệu của từng bộ phận.

Lựa chọn vật liệu chế tạo y lọc theo lưu chất, nhiệt độ và áp suất
Chọn vật liệu chế tạo y lọc bắt đầu từ lưu chất, nhiệt độ và áp suất của hệ thống.

Bảng so sánh vật liệu chế tạo y lọc

Bảng dưới tóm tắt vật liệu chế tạo y lọc phần thân thường gặp. Số liệu là giới hạn tham khảo; giới hạn thực tế phụ thuộc cấp áp và catalog từng hãng, nên bạn vẫn phải đối chiếu đường cong áp suất – nhiệt độ của model cụ thể.

Vật liệuKý hiệu thường gặpNhiệt độ (tham khảo)Cấp áp thường gặpPhù hợpTránh
Gang xámFC200, GG25-10 đến 180 °CPN10, PN16, JIS 10KNước sạch, nước HVAC, PCCCHơi áp cao, sốc nhiệt, búa nước mạnh, nước biển, axit
Gang cầu (gang dẻo)FCD450, GGG40/50-10 đến 300 °CPN16, PN25Nước, hơi áp thấp–trung bình, dầuNước biển, axit
Thép đúc carbonA216 WCB-29 đến 425 °CANSI 150/300, PN25–PN40Hơi, dầu nóng, khíNước giàu oxy hòa tan không xử lý, hóa chất ăn mòn
Inox 304CF8 / SUS304-196 đến 400 °CPN16–PN40, ren 1000 WOGNước sạch, thực phẩm, khíNước nhiều clorua, nước biển
Inox 316CF8M / SUS316-196 đến 400 °CNhư inox 304Nước biển, hóa chất nhẹ, thực phẩm, dượcAxit HCl, clo tự do nồng độ cao
Đồng thau / đồng đỏCW617N (thau), CuSn5Zn5Pb5 (đỏ)-10 đến 180 °CPN16–PN25, ren DN15–DN50Nước sinh hoạt, nước nóng, khí nénAmoniac; đồng thau trong nước mềm, nhiều clo
uPVCPVC-U0 đến 50 °CPN10Nước, axit/kiềm loãng, tưới tiêu, xử lý nướcNhiệt cao, dung môi thơm, va đập
CPVCPVC-C0 đến 90 °CPN10Nước nóng, hóa chấtDung môi thơm, este, ketone
PP / PVDFPP-H / PVDFPP 0–80 °C; PVDF -20–120 °CPN6–PN10Axit, kiềm, clo (PVDF)Dung môi mạnh (PP), nhiệt vượt giới hạn

Gang xám và gang cầu làm vật liệu chế tạo y lọc

Y lọc được chế tạo từ vật liệu gang dùng cho nước sạch và HVAC
Thân gang là vật liệu chế tạo y lọc phổ biến nhất cho nước sạch và HVAC.

Gang là vật liệu chế tạo y lọc rẻ và dễ đúc, nên chiếm phần lớn y lọc cho cấp nước, HVAC và PCCC. Khác biệt giữa hai loại nằm ở dạng graphite bên trong. Gang xám có graphite dạng tấm, các tấm này đóng vai trò vết nứt sẵn, nên gang xám giòn, chịu kéo và sốc nhiệt kém. Gang cầu có graphite dạng cầu, không tập trung ứng suất nên dẻo dai hơn.

Hệ quả thực tế: gang xám (FC200, GG25) dùng được từ -10 đến 180 °C ở cấp PN10, PN16 hoặc JIS 10K, nhưng không nên đặt ở nơi có búa nước mạnh hoặc hơi áp cao. Gang cầu (FCD450, GGG40/50) lên tới khoảng 300 °C ở PN16, PN25 nên dùng được cho hơi áp thấp đến trung bình và dầu (tham khảo). Cả hai loại vật liệu chế tạo y lọc này đều tránh nước biển và axit vì gang bị ăn mòn chung và ăn mòn graphite hóa.

Nếu hệ thống của bạn là nước sạch hoặc nước lạnh HVAC, xem trực tiếp các dòng lọc Y gang. Thân gang thường được sơn epoxy hoặc sơn tĩnh điện để chống gỉ ngoài; lớp sơn này không thay cho khả năng chịu ăn mòn từ bên trong.

Thép đúc WCB: vật liệu chế tạo y lọc cho hơi và dầu nóng

Y lọc được chế tạo từ vật liệu thép đúc carbon cho hơi nóng
Thép đúc WCB là vật liệu chế tạo y lọc cho hơi, dầu nóng và khí.

Thép đúc WCB là vật liệu chế tạo y lọc khi nhiệt độ hoặc áp suất vượt giới hạn của gang. Dải nhiệt độ tham khảo từ -29 đến 425 °C, cấp áp ANSI 150/300 hoặc PN25–PN40. Thép carbon có độ dai cao nên chịu được dao động áp và sốc nhiệt tốt hơn gang xám; đó là lý do hơi, dầu nóng và khí thường đi cùng thân thép.

Nhược điểm của thép carbon trong vật liệu chế tạo y lọc là không có màng thụ động như inox. Bề mặt trong thân gỉ nếu nước có oxy hòa tan cao mà không xử lý, và gỉ bong ra thành cặn làm chính y lọc nhanh bít. Với hóa chất ăn mòn, thép carbon cũng không phù hợp.

Y lọc thép dùng cho hệ thống hơi và dầu nhiệt
Thân thép đúc thường dùng trước van giảm áp hơi và bẫy hơi, nơi vật liệu chế tạo y lọc phải chịu nhiệt và áp cao.

Ứng dụng điển hình của vật liệu chế tạo y lọc bằng thép là lọc Y hơi nóng trước van giảm áp và bẫy hơi; nhánh lọc nằm ngang theo quy tắc lắp đặt cho hơi. Với hơi áp cao, chọn cấp áp ANSI 300 hoặc PN40 và gioăng graphite (tham khảo).

Inox 304 và 316 làm vật liệu chế tạo y lọc

Y lọc được chế tạo từ vật liệu inox chống ăn mòn
Vật liệu chế tạo y lọc bằng inox chống gỉ nhờ màng thụ động Cr₂O₃ trên bề mặt.

Inox chống gỉ nhờ màng thụ động Cr₂O₃ hình thành khi hàm lượng crom từ 10,5% trở lên. Màng mỏng này tự phục hồi khi có oxy. Y lọc inox đúc thường là CF8 (tương đương 304) hoặc CF8M (tương đương 316), dùng được từ -196 đến 400 °C ở cấp PN16–PN40 hoặc ren 1000 WOG (tham khảo).

Khác biệt giữa hai mác nằm ở molypden. Inox 316 có thêm 2–3% Mo, giúp màng thụ động bền hơn trước ion Cl⁻. Ion clorua chọc thủng màng ở các điểm yếu và tạo ăn mòn rỗ; vì Mo làm màng khó bị phá, 316 chống rỗ tốt hơn 304. Với nước biển, nước làm mát có clorua cao hoặc môi trường ven biển, vật liệu chế tạo y lọc nên là 316.

Y lọc inox 316 dùng trong thực phẩm, dược và hóa chất nhẹ
Vật liệu chế tạo y lọc bằng inox phù hợp thực phẩm, dược và nước có clorua.

Inox 316 không phải vạn năng: axit HCl và clo tự do nồng độ cao vẫn phá màng. Inox 304 hợp cho nước sạch, thực phẩm, khí, nhưng tránh nước nhiều clorua. Các dòng lọc Y inox thường có cả ren, bích và clamp vi sinh. Kiến thức nền về hợp kim này có trong tài liệu Wikipedia: Stainless steel.

Đồng thau và đồng đỏ làm vật liệu chế tạo y lọc

Y lọc được chế tạo từ vật liệu đồng thau và đồng đỏ
Đồng là vật liệu chế tạo y lọc ren dùng cho nước sinh hoạt, nước nóng và khí nén.

Vật liệu chế tạo y lọc bằng đồng gồm đồng thau (Cu-Zn, như CW617N) và đồng đỏ hay bronze (Cu-Sn, như CuSn5Zn5Pb5). Cả hai dùng ở nhiệt độ -10 đến 180 °C, cấp PN16–PN25, thường là ren DN15–DN50 (tham khảo). Chúng hợp nước sinh hoạt, nước nóng và khí nén vì dễ gia công, kín và không gỉ sắt.

Đồng thau có điểm yếu: khử kẽm (dezincification). Trong nước mềm, nhiều clorua, kẽm bị hòa tan khỏi hợp kim, để lại khung đồng xốp, giòn, rò rỉ mà bề ngoài vẫn nguyên. Đồng đỏ chứa thiếc và ít kẽm (khoảng 5%) nên bền hơn trong nước biển. Cả hai tránh amoniac vì amoniac gây nứt ăn mòn ứng suất trên đồng. Xem thêm lọc Y đồng cho dải ren nhỏ.

Nhựa uPVC, CPVC, PP, PVDF: vật liệu chế tạo y lọc cho hóa chất

Lọc Y chế tạo từ vật liệu nhựa chịu hóa chất
Vật liệu chế tạo y lọc bằng nhựa không gỉ nhưng giảm bền nhanh khi nhiệt độ tăng.

Nhựa là vật liệu chế tạo y lọc không gỉ và nhẹ, nên được dùng trong xử lý nước, tưới tiêu, nuôi trồng và hóa chất loãng. Giới hạn của vật liệu chế tạo y lọc bằng nhựa là nhiệt độ: uPVC 0–50 °C, CPVC 0–90 °C, PP 0–80 °C, PVDF -20–120 °C, cấp áp PN6–PN10 (tham khảo). Nhựa mất độ cứng nhanh khi nóng, nên áp suất cho phép giảm theo nhiệt độ.

Nhựa còn bị một số dung môi làm trương nở. uPVC và CPVC tránh dung môi thơm; CPVC thêm este và ketone; PP tránh dung môi mạnh. PVDF chịu được axit, kiềm và clo nên dùng khi hóa chất khắc nghiệt. uPVC giòn khi va đập, vì vậy không nên đặt nơi dễ bị tác động cơ học. Tham khảo lọc Y nhựa khi cần ren hoặc nối dán.

Vật liệu lưới lọc và vật liệu chế tạo y lọc phần thân

Lưới lọc tiếp xúc cặn trực tiếp nên thường làm bằng inox: 304 là tiêu chuẩn, 316 cho nước biển và hóa chất. Monel (hợp kim niken – đồng) được dùng cho nước biển khắc nghiệt (tham khảo). Với nước biển, không dùng thân gang; lưới nên là 316 hoặc Monel vì 304 dễ bị rỗ do clorua.

Trong vật liệu chế tạo y lọc, lưới cần đủ cứng để giữ lỗ ổn định. Lưới đan mịn lót bên trong tấm đục lỗ chịu chênh áp tốt hơn lưới đan trần. Việc chọn mesh hay lỗ đục theo ứng dụng xem ở bài về kích thước lưới. Trường hợp thân là gang cầu hoặc thép nhưng lưu chất có clorua, đổi lưới sang 316 vì 304 dễ rỗ trong clorua.

Vật liệu gioăng nắp

Trong vật liệu chế tạo y lọc, gioăng nắp là điểm yếu về độ kín khi nhiệt độ hoặc lưu chất vượt giới hạn của chất đàn hồi. Chọn gioăng theo lưu chất và nhiệt độ chứ không theo vật liệu chế tạo y lọc phần thân. Tham khảo các loại gioăng cao su khi thay thế định kỳ.

GioăngDùng choGiới hạn (tham khảo)Không dùng
EPDMNước, nước nóng, hơi áp thấpTới khoảng 120–150 °CDầu, nhiên liệu
NBRDầu, nhiên liệu, nướcNước tới khoảng 80–100 °CNhiệt cao, hơi
PTFEHóa chấtTới khoảng 200 °CMặt tựa không phẳng, lực siết thấp (PTFE ít đàn hồi, dễ chảy nguội)
Graphite / kim loại xoắnHơi nhiệt độ caoTheo catalog hãngHóa chất oxy hóa mạnh

EPDM trương nở trong dầu và gây rò nhanh; NBR cứng và nứt ở hơi nóng. PTFE trơ hóa học nhưng ít đàn hồi nên cần lực siết đều. Ghi lại loại gioăng trên hồ sơ bảo trì để thay đúng loại khi tháo nắp.

Ăn mòn điện hóa khi ghép kim loại khác nhau

Khi vật liệu chế tạo y lọc và vật liệu ống là hai kim loại khác nhau, chúng tiếp xúc điện qua chất điện ly như nước, kim loại kém quý bị ăn mòn nhanh hơn và kim loại quý được bảo vệ. Y lọc inox nối với ống thép carbon, hoặc thân đồng nối ống thép mạ kẽm, đều có thể tạo cặp điện hóa. Phía kim loại kém quý, thường là thép carbon hoặc gang, mòn gần chỗ nối.

Diện tích cũng quan trọng: diện tích kim loại quý càng lớn so với kim loại kém quý, tốc độ ăn mòn càng cao. Lưới inox nhỏ trong thân gang ít gây hại; thân inox lớn nối vào ống thép nhỏ thì nguy hiểm hơn. Giảm rủi ro bằng bích cách điện, gioăng và bạc cách điện, hoặc chọn thân cùng nhóm vật liệu với ống. Đây là lý do vật liệu chế tạo y lọc cần xét cùng vật liệu ống, không chỉ lưu chất.

Quy trình chọn vật liệu chế tạo y lọc theo 5 câu hỏi

Các yếu tố lựa chọn vật liệu chế tạo y lọc theo 5 câu hỏi
Năm câu hỏi giúp thu hẹp vật liệu chế tạo y lọc phù hợp.

Dùng năm câu hỏi theo thứ tự, mỗi câu loại bớt một nhóm vật liệu. Thứ tự này giúp bạn không bỏ sót yếu tố nào khi chọn vật liệu chế tạo y lọc cho hồ sơ kỹ thuật.

  1. Lưu chất là gì? Nước sạch, nước biển, hơi, dầu, khí, axit hay kiềm; có clorua, oxy hòa tan hay dung môi không.
  2. Nhiệt độ lớn nhất bao nhiêu? Trên 180 °C loại gang xám, trên 90 °C loại hầu hết nhựa.
  3. Áp suất làm việc và áp thử là bao nhiêu? Đối chiếu cấp PN hoặc Class ở nhiệt độ thực tế, không chỉ ở nhiệt độ thường.
  4. Có sốc nhiệt, búa nước hoặc rung không? Nếu có, tránh gang xám, ưu tiên gang cầu hoặc thép.
  5. Ống và thiết bị xung quanh làm bằng gì? Chọn vật liệu cùng nhóm hoặc dùng bích cách điện để tránh ăn mòn điện hóa.

Sau khi chốt vật liệu, bạn chốt tiếp DN, kiểu nối và lưới theo bài lựa chọn y lọc. Muốn thấy vật liệu nào hay đi cùng hệ thống nào, xem bài ứng dụng của y lọc. Về nguồn gốc hàng, bài thương hiệu lọc Y nêu các nhóm hàng Nhật, Hàn, Malaysia, Đài Loan và Việt Nam.

Quy trình năm câu hỏi này cũng là phần lớn công việc của bộ phận kỹ thuật khi tư vấn. Nếu hồ sơ của bạn đủ lưu chất, nhiệt độ, áp suất, DN và kiểu nối, việc chốt vật liệu chế tạo y lọc rất rõ ràng; thiếu một dữ kiện thì phải chọn dư an toàn và tốn chi phí.

Cần đối chiếu vật liệu thực tế trước khi đặt hàng? Gửi lưu chất, áp suất, nhiệt độ, DN và kiểu nối cho bộ phận kỹ thuật, hoặc liên hệ trực tiếp tại Số 20, Ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội.

VIVA - VAN CÔNG NGHIỆP GIÁ RẺ

Địa chỉ: Số 20 ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội

Phụ trách kinh doanh: Miss Hoa

Vật liệu chế tạo y lọc: gang và inox khác nhau thế nào về giá và độ bền?

Thân gang rẻ hơn rõ rệt, hợp nước sạch và HVAC ở -10 đến 180 °C với gang xám (tham khảo). Inox đắt hơn nhưng có màng thụ động Cr₂O₃ nên chịu nước có clorua và hóa chất nhẹ, dải nhiệt -196 đến 400 °C. Với nước biển, gang bị ăn mòn nhanh còn inox 316 chống được ăn mòn rỗ do clorua.

Vì sao inox 316 chịu nước biển tốt hơn inox 304?

Inox 316 chứa thêm 2–3% molypden. Mo làm màng thụ động Cr₂O₃ bền hơn trước ion Cl⁻, nên khó bị chọc thủng và ít ăn mòn rỗ hơn 304. Nước biển có clorua rất cao, vì vậy vật liệu chế tạo y lọc cho nước biển nên là 316, lưới 316 hoặc Monel (tham khảo).

Vật liệu chế tạo y lọc bằng đồng thau có dùng cho nước nóng sinh hoạt không?

Dùng được, thường ở -10 đến 180 °C, cấp PN16–PN25, ren DN15–DN50 (tham khảo). Cần tránh nước mềm, nhiều clo vì đồng thau dễ khử kẽm, gây giòn và rò. Nếu nguồn nước như vậy, chọn đồng đỏ chứa thiếc hoặc inox. Không dùng với amoniac.

Y lọc nhựa chịu được nhiệt độ tối đa bao nhiêu?

Tùy loại nhựa: uPVC 0–50 °C, CPVC 0–90 °C, PP 0–80 °C, PVDF -20–120 °C, cấp áp thường PN6–PN10 (tham khảo). Áp suất cho phép giảm khi nhiệt độ tăng. Nhựa còn bị dung môi thơm làm trương nở, nên cần kiểm tra lưu chất trước khi chọn.

Vật liệu chế tạo y lọc nào cho hệ thống hơi?

Hơi dùng thân thép đúc A216 WCB (-29 đến 425 °C, ANSI 150/300) hoặc gang cầu cho hơi áp thấp đến trung bình. Tránh gang xám vì sốc nhiệt và búa nước. Gioăng nên là graphite hoặc kim loại xoắn, lưới inox, nhánh lọc lắp nằm ngang (tham khảo).

Viết một bình luận