Ký hiệu trên mặt bích là các chữ và số khắc hoặc đóng dấu ở cạnh bích, cho biết bích theo tiêu chuẩn nào, chịu cấp áp suất nào, dùng cho cỡ ống nào, làm bằng vật liệu gì và thuộc lô nào. Đọc được dòng khắc này là cách nhanh nhất để biết hai mặt bích có ghép được với nhau hay không.
Nếu chưa rõ mặt bích dùng để làm gì và có những kiểu nào, nên xem trước bài tổng quan về mặt bích. Bài này giải nghĩa từng nhóm thông số mặt bích (tiêu chuẩn, PN/Class/K, DN/NPS/A, vật liệu, số lô), các ký hiệu viết tắt rồi đọc thử bốn dòng khắc thực tế.
Ký hiệu trên mặt bích gồm những nhóm nào
Một dòng khắc thường ghép từ sáu nhóm thông tin dưới đây. Không phải bích nào cũng khắc đủ cả sáu nhóm thông số mặt bích: bích cỡ nhỏ hoặc bích cắt từ tấm thường chỉ có vài nhóm, thứ tự và cách viết còn tùy nhà sản xuất.
| Nhóm | Ví dụ thường gặp | Cho biết |
|---|---|---|
| Tiêu chuẩn | ASME B16.5, EN 1092-1, JIS B2220, BS 4504 | Hệ kích thước và quy tắc chế tạo |
| Cấp áp suất | PN16, CL150, 10K | Cấp chịu áp của bích |
| Cỡ danh nghĩa | DN100, 4″, 100A | Cỡ ống mà bích nối vào |
| Kiểu bích, mặt làm kín | WN, SO, BL, RF, FF | Cách nối với ống và dạng mặt gioăng |
| Vật liệu | A105, SS400, 304, 316L | Mác vật liệu chế tạo |
| Số lô, nhà sản xuất | HEAT NO, logo hãng | Truy xuất nguồn gốc, đối chiếu chứng chỉ |
Mỗi thông số mặt bích trong bảng trên do tiêu chuẩn riêng quy định cách viết. Ký hiệu trên mặt bích được khắc ở cạnh vì đó là chỗ còn nhìn thấy sau khi lắp, khi hai mặt bích đã ép vào nhau và mặt trước bị che bởi đường ống hoặc lớp bảo ôn. Lớp sơn dày có thể phủ lên chữ khắc, nên khi kiểm tra cần cạo nhẹ hoặc lau sạch rồi soi nghiêng đèn.
Ký hiệu tiêu chuẩn mặt bích
Mỗi hệ ghi ký hiệu trên mặt bích theo cách riêng, nên nhận ra tiêu chuẩn là bước đầu tiên. Phần so sánh giữa các hệ và cách chọn cho dự án nằm trong bài so sánh 4 hệ tiêu chuẩn mặt bích; ở đây chỉ nói về cách chúng xuất hiện trên bích.
Ký hiệu trên mặt bích ASME B16.5
Thông số mặt bích Mỹ gồm cấp Class và cỡ NPS (inch), phạm vi NPS 1/2 đến 24; cỡ NPS 26 đến 60 thuộc ASME B16.47. B16.5 dẫn chiếu quy định đánh dấu MSS SP-25: tên hoặc nhãn hiệu nhà sản xuất, mác vật liệu (ví dụ A105), cấp Class, ký hiệu B16 thể hiện tuân thủ tiêu chuẩn, cỡ NPS; bích RTJ khắc thêm số rãnh vòng. Số mẻ nấu cũng thường được khắc để truy xuất chứng chỉ vật liệu. Bản mới nhất của B16.5 là ấn bản 2025, xem trên trang ASME B16.5 của hiệp hội; “ANSI” chỉ là tên quen gọi.
Ký hiệu trên mặt bích EN 1092-1 và DIN cũ
EN 1092-1 là tiêu chuẩn châu Âu cho bích thép, dùng PN và DN. Nó đã thay thế các tiêu chuẩn DIN cũ (DIN 2501, 2527, 2573, 2576, 2631 đến 2638…), nên bích ghi “DIN” trên hồ sơ cũ thực tế được hiểu theo EN 1092-1. Dòng khắc thường có tên hãng, “EN 1092-1”, DN, PN và mác vật liệu (ví dụ P250GH). Riêng bản vẽ và đơn đặt hàng thường thêm hai mã nữa:
- Kiểu bích (Type): 01 là bích phẳng hàn, 02 là bích lỏng, 05 là bích mù, 11 là bích hàn cổ, 12 là hàn trượt có cổ, 13 là ren có cổ.
- Dạng mặt làm kín: A là mặt phẳng, B1 và B2 là mặt lồi (B2 gia công mịn hơn), C và D là lưỡi gà và rãnh, E và F là lồi và lõm, G và H là rãnh O-ring.
Vì vậy chuỗi “TYPE 11 B1 DN100 PN16” đọc ra: hàn cổ, mặt lồi, cỡ 100 mm, cấp PN16.
Ký hiệu trên mặt bích JIS B2220
Thông số mặt bích JIS gồm cấp K (5K, 10K, 16K, 20K, 30K, 40K, 63K) và cỡ A (milimet) hoặc B (inch), nên 100A cũng là 4B. Dòng khắc hay ghi thêm mác vật liệu: SS400, S25C, SFVC2A với thép carbon; SUS304, SUS316 với bích inox cắt từ tấm, SUSF304, SUSF316 với bích inox rèn (JIS G3214).
Ký hiệu trên mặt bích cũ BS 4504 và BS 10
Bích khắc BS 4504 dùng PN và DN, cùng nguồn gốc với DIN. Tiêu chuẩn này đã bị rút và thay bằng BS EN 1092-1, nhưng còn nhiều trong hồ sơ dự án và thiết bị cũ. Cách tra kích thước nằm ở bài tiêu chuẩn mặt bích BS. Cần phân biệt với BS 10, hệ inch rất cũ dùng các bảng ký hiệu bằng chữ D, E, F, H. Chữ cái ở đây chỉ bảng kích thước và cấp áp theo từng cỡ chứ không phải số bar, và bích BS 10 không lắp lẫn với BS 4504.
Ký hiệu áp suất: PN, Class và K
Trong các thông số mặt bích, cấp áp là thông số dễ nhầm nhất. Ba ký hiệu này cùng chỉ cấp chịu áp của bích nhưng thuộc ba hệ khác nhau, và không quy đổi một-một.
- PN (EN 1092-1, DIN, BS): số sau PN là áp suất danh nghĩa tính bằng bar ở nhiệt độ tham chiếu 20 °C, nên PN16 tương ứng 16 bar, tức 1,6 MPa ở nhiệt độ phòng. Áp cho phép giảm khi nhiệt độ tăng, mức giảm tùy nhóm vật liệu. Các cấp thường gặp là PN6, PN10, PN16, PN25, PN40. Chi tiết xem PN là gì.
- Class (ASME B16.5): Class 150, 300, 400, 600, 900, 1500, 2500. Đây là cấp quy ước, không phải số psi làm việc. Áp cho phép tra theo bảng áp suất–nhiệt độ của từng nhóm vật liệu.
- K (JIS): 5K, 10K, 16K, 20K… Con số xấp xỉ áp danh nghĩa tính bằng kgf/cm² ở nhiệt độ cao nhất của dải.
Lấy bích thép A105 làm ví dụ cho Class: Class 150 chịu 19,6 bar ở nhiệt độ từ −29 đến 38 °C, còn Class 300 chịu 51,1 bar cùng điều kiện. Khi nhiệt độ tăng, áp cho phép giảm vì thép mềm dần, như bảng sau (tham khảo, theo ASME B16.5-2020):
| Nhiệt độ | 38 °C | 93 °C | 149 °C | 204 °C | 260 °C | 316 °C | 371 °C | 427 °C |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Áp cho phép Class 150, A105 (bar) | 19,6 | 17,9 | 15,9 | 13,8 | 11,7 | 9,7 | 7,6 | 5,5 |
Với JIS, cần lưu ý cách hiểu sai phổ biến là “10K bằng 10 kgf/cm², tức khoảng 1 MPa”. Điều này chỉ đúng ở 300 °C. Bích thép JIS 10K cho phép 1,4 MPa đến 120 °C, 1,2 MPa ở 220 °C và 1,0 MPa ở 300 °C. Tương tự, bích 16K cho 2,7 / 2,5 / 2,3 MPa và 20K cho 3,4 / 3,1 / 2,9 MPa ở ba mốc nhiệt đó. Nghĩa là với nước lạnh, bích thép 10K chịu được cao hơn nhiều so với con số 10 trong tên gọi.
PN16, Class 150 và 10K là ba cấp khác nhau, không thể thay cho nhau chỉ vì áp suất nghe gần bằng nhau. Chúng khác cả vòng tâm lỗ, số lỗ và đường kính lỗ.
Ký hiệu kích thước: DN, NPS và A
Ký hiệu trên mặt bích về kích thước có ba cách ghi. DN là cỡ danh nghĩa tính bằng milimet, dùng để gọi tên cỡ ống và phụ kiện chứ không phải số đo thực của lòng bích. Ví dụ DN100 đi với ống đường kính ngoài 114,3 mm theo dãy ISO; ống theo DIN cũ là 108 mm, nên bảng tra PN16 ghi cả hai cột. NPS là cỡ danh nghĩa tính theo inch của hệ Mỹ. JIS dùng hậu tố A (milimet) hoặc B (inch), nên 100A cũng là DN100 hay 4 inch.
| DN (mm) | NPS (inch) | JIS |
|---|---|---|
| DN15 | 1/2″ | 15A |
| DN25 | 1″ | 25A |
| DN50 | 2″ | 50A |
| DN80 | 3″ | 80A |
| DN100 | 4″ | 100A |
| DN150 | 6″ | 150A |
| DN200 | 8″ | 200A |
| DN300 | 12″ | 300A |
Bảng đầy đủ nằm ở bài bảng quy đổi DN sang phi và inch. Với bích hàn, ngoài cỡ ống còn phải khớp độ dày thành ống, và thông tin này nhiều khi không khắc trên bích mà phải nêu khi đặt hàng. Độ dày của chính mặt bích cũng là một thông số mặt bích do tiêu chuẩn quy định theo từng cỡ và cấp áp.
Ký hiệu vật liệu trên mặt bích
Ký hiệu trên mặt bích về vật liệu thường khắc dưới dạng mác thép hoặc viết tắt. Bảng dưới liệt kê các ký hiệu hay gặp.
| Ký hiệu | Là gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| CS | Thép carbon (Carbon Steel) | Viết tắt chung, chưa nói rõ mác |
| A105 | Thép carbon rèn theo ASTM A105 | Mác thường gặp nhất ở bích ASME B16.5 |
| A350 LF2 | Thép carbon rèn cho nhiệt độ thấp | Có yêu cầu thử va đập, dùng ở môi trường lạnh |
| SS400 | Thép kết cấu theo JIS G3101 | Hay gặp ở bích JIS cắt từ tấm, dùng cho nước, khí nén, không dùng cho nhiệt độ và áp cao |
| P250GH, S235JR | Thép carbon theo EN | P250GH cho bích chịu áp và nhiệt; S235JR cho bích phẳng hệ nước |
| 304, 316, 316L | Inox austenit | 316 thêm 2–3 % molypden nên chịu clorua tốt hơn 304; chữ L là carbon thấp (≤ 0,03 %) |
| F304, F316L | Inox rèn theo ASTM A182 | Chữ F nghĩa là rèn (forged) |
| SUS304, SUS316 | Inox theo JIS | SUS là Steel Use Stainless; SUS304 tương đương mác 304; bích rèn ghi SUSF304 |
| CF8, CF8M | Inox đúc, tương ứng 304 và 316 | Thường gặp ở thân van, bích đúc |
Các mác CF8, CF8M, WCB cũng là ký hiệu đúc trên thân van và được đọc theo cùng quy ước. Cần phân biệt chữ SS đứng một mình, thường là stainless steel (inox), với SS400, là thép carbon kết cấu. Hiểu nhầm hai ký hiệu này là lỗi hay gặp khi đặt bích JIS: một bên là inox, một bên là thép carbon dễ gỉ. Chữ L trong 304L, 316L quan trọng ở vùng hàn, vì carbon thấp làm giảm kết tủa cacbit crom khi nung nóng, nên mối hàn ít bị ăn mòn.
Ký hiệu cho biết mác vật liệu, còn chọn mác nào cho môi chất và nhiệt độ làm việc thì xem bài về vật liệu mặt bích.
Nhà sản xuất, số lô và truy xuất nguồn gốc
- Tên hoặc logo nhà sản xuất: cho biết ai chịu trách nhiệm về sản phẩm.
- HEAT NO (số mẻ nấu): mã của mẻ thép làm ra bích. Dùng để đối chiếu với chứng chỉ vật liệu của nhà máy thép, nơi ghi thành phần hóa học và cơ tính của mẻ đó. Với hệ thống quan trọng, số này trên bích phải khớp chứng chỉ gửi kèm.
- Ý nghĩa: số lô là thông số mặt bích duy nhất cho phép truy ngược từ chiếc bích về mẻ thép gốc.
- Năm sản xuất: chỉ có ở một số nhà sản xuất, không phải quy định chung.
Các ký hiệu viết tắt khác
Ngoài các nhóm chính, ký hiệu trên mặt bích còn nhiều chữ viết tắt về kiểu bích, mặt làm kín và kiểm tra. Bảng dưới gom những ký hiệu hay gặp nhất.
| Ký hiệu | Nghĩa |
|---|---|
| WN | Welding Neck, mặt bích hàn cổ |
| SO | Slip-on, mặt bích hàn trượt (rỗng) |
| SW | Socket Weld, mặt bích hàn lồng |
| TH hoặc THD | Threaded, mặt bích ren |
| LJ | Lap Joint, mặt bích lắp lỏng |
| BL | Blind, mặt bích mù |
| RF | Raised Face, mặt lồi |
| FF | Flat Face, mặt phẳng |
| RTJ | Ring Type Joint, mặt rãnh vòng. Bích khắc số rãnh (ví dụ R37), vòng đệm ghi R hoặc RX kèm số tương ứng; vòng BX chỉ dùng cho bích API 6BX áp rất cao |
| SCH, STD, XS | Cấp độ dày thành ống mà bích hàn khớp vào |
| HEAT NO | Số mẻ nấu, dùng truy xuất chứng chỉ vật liệu |
| RT | Radiographic Testing, kiểm tra chụp phóng xạ; chỉ có khi hợp đồng yêu cầu |
Ba dạng mặt RF, FF và RTJ khác nhau ở độ cao gờ, rãnh và loại gioăng đi kèm; phần giải thích đầy đủ nằm ở bài về kiểu mặt làm kín RF, FF, RTJ. Còn SCH là cấp độ dày thành ống chứ không phải của bích, xem độ dày ống SCH khi đặt bích hàn.
Cách đọc ký hiệu trên mặt bích qua ví dụ
Bốn ví dụ dưới đây đi từ dòng khắc đơn giản đến dòng đủ nhóm. Khi đọc ký hiệu trên mặt bích, hãy tách từng thông số mặt bích ra rồi đọc theo thứ tự: tiêu chuẩn, cấp áp, cỡ, kiểu bích và mặt làm kín, vật liệu, số lô.
Ví dụ 1: JIS 10K 100A SS400
- JIS: bích theo tiêu chuẩn Nhật.
- 10K: cấp áp 10K, xấp xỉ 10 kgf/cm² ở nhiệt độ cao nhất của dải; với nước lạnh, bích thép 10K cho phép 1,4 MPa.
- 100A: dùng cho ống DN100, tức 4 inch.
- SS400: thép kết cấu carbon.
Cách đọc: bích JIS 10K cho ống DN100, bằng thép carbon SS400. Muốn ghép phải chọn bích đối tiếp cũng JIS 10K cùng cỡ. Có thể đối chiếu kích thước ở bảng của mặt bích JIS 10K.
Ví dụ 2: ASME B16.5 CL150 4″ WN RF A105 HEAT NO
- ASME B16.5: tiêu chuẩn Mỹ cho bích thép.
- CL150: Class 150.
- 4″: NPS 4, tương đương DN100.
- WN RF: hàn cổ, mặt lồi.
- A105: thép carbon rèn.
- HEAT NO: chỗ ghi số mẻ nấu để truy xuất chứng chỉ vật liệu.
Dòng này chỉ là cách ghép minh họa các thông số mặt bích. Trên bích thật, nhà sản xuất có thể chia nhiều dòng, đổi thứ tự, và bích WN thường khắc thêm SCH của ống (ví dụ SCH40) vì lòng bích được tiện theo độ dày ống. Kích thước Class 150 của cỡ này tra ở bảng tra ASME B16.5 Class 150.
Ví dụ 3: EN 1092-1 TYPE 11 B1 DN100 PN16
Bích theo EN 1092-1, kiểu 11 (hàn cổ), dạng mặt B1 (mặt lồi), cỡ DN100, cấp PN16. Kích thước PN16 của cỡ này có trong bảng tra mặt bích DIN. Lưu ý PN10 và PN16 trùng kích thước lắp ráp đến DN150, từ DN200 trở lên thì khác vòng tâm lỗ và số lỗ.
Ví dụ 4: JIS B2220 10K 100A SUS304
Dòng này giống ví dụ 1 ở tiêu chuẩn, cấp và cỡ, chỉ khác một thông số mặt bích: vật liệu là SUS304. SUS304 là mác inox austenit khoảng 18 % crom, 8 % niken theo JIS, tương đương gần với 304 của ASTM/AISI. Bích cắt từ tấm ghi SUS304; bích rèn ghi SUSF304 (JIS G3214), tương ứng ASTM A182 F304. Khác với SS400, bích này không gỉ và đắt hơn. Nếu đối tiếp với bích SS400 trong môi chất dẫn điện, cặp kim loại khác điện thế có thể gây ăn mòn điện hóa ở phía thép carbon.
Cùng ống 100 mm nhưng không lắp lẫn được
Ba bích ở các ví dụ 1 đến 3 đều dành cho ống cỡ 100 mm và đều có 8 lỗ bu lông, nhưng vòng tâm lỗ khác nhau, nên bu lông không xỏ qua cả hai bích.
| Bích | Vòng tâm lỗ (mm) | Đường kính ngoài (mm) |
|---|---|---|
| JIS 10K 100A | 175 | 210 |
| EN 1092-1 PN16 DN100 | 180 | 220 |
| ASME B16.5 Class 150 NPS 4 | 190,5 | 228,6 |
Đây là lý do phải đọc đúng ký hiệu trên mặt bích trước khi đặt mua; hai thông số mặt bích quyết định ghép được hay không là vòng tâm lỗ và số lỗ. Chênh lệch chỉ vài milimét nhưng đủ để lỗ không trùng.
Lưu ý khi đọc và khi đặt mua
- Ký hiệu trên mặt bích có thể khác nhau tùy tiêu chuẩn và nhà sản xuất. Khi nghi ngờ, đối chiếu với catalogue hoặc bản vẽ.
- Nếu ký hiệu trên mặt bích mờ hoặc bị sơn che, đo trực tiếp: đường kính ngoài, vòng tâm lỗ, số lỗ và đường kính lỗ, rồi so với bảng tra. Đừng chỉ dựa vào chữ “PN16” khắc trên bích không rõ nguồn gốc.
- Khi đặt hàng, nêu đủ các thông số mặt bích: kiểu bích, tiêu chuẩn, cấp áp, cỡ, mặt làm kín, vật liệu, số lượng và yêu cầu chứng chỉ. Với bích hàn nêu thêm cấp SCH của ống.
- Chọn bích có sẵn theo danh mục mặt bích có sẵn tại Viva, rồi đối chiếu ký hiệu với đơn hàng trước khi giao.
- Giá phụ thuộc nhiều vào vật liệu và cấp áp, xem giá mặt bích thép để ước tính trước.
Viva tư vấn và báo giá mặt bích tại Số 20, Ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội. Bạn có thể gửi ảnh ký hiệu trên mặt bích cũ để bên mình đối chiếu giúp.
Địa chỉ: Số 20 ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội
Phụ trách kinh doanh: Miss Hoa
Câu hỏi thường gặp về ký hiệu trên mặt bích
Ký hiệu trên mặt bích cho biết những gì?
Ký hiệu trên mặt bích thường gồm tiêu chuẩn chế tạo, cấp áp suất (PN, Class hoặc K), cỡ danh nghĩa (DN, NPS hoặc A), vật liệu, số lô và nhà sản xuất. Kiểu bích và dạng mặt làm kín như WN, RF đôi khi cũng được khắc. Không phải bích nào cũng có đủ các thông số mặt bích này.
PN16 khác Class 150 thế nào?
PN16 thuộc hệ châu Âu, áp danh nghĩa 16 bar ở nhiệt độ tham chiếu 20 °C. Class 150 thuộc hệ ASME, là cấp quy ước và áp cho phép phụ thuộc vật liệu, nhiệt độ (thép A105 khoảng 19,6 bar ở nhiệt độ thường). Hai thông số mặt bích này có vòng tâm lỗ khác nhau nên không thay thế cho nhau.
10K và 100A trên bích JIS nghĩa là gì?
10K là cấp áp của JIS, con số xấp xỉ áp danh nghĩa tính bằng kgf/cm². Bích thép 10K cho phép 1,4 MPa đến 120 °C và giảm còn 1,0 MPa ở 300 °C. 100A là cỡ ống 100 mm, tương đương DN100 hay 4 inch. Hai thông số này đi cùng nhau khi đặt bích JIS.
HEAT NO trên mặt bích dùng để làm gì?
Đó là số mẻ nấu luyện của thép làm bích. Số này dùng để đối chiếu với chứng chỉ vật liệu, từ đó biết thành phần hóa học và cơ tính, và truy xuất khi có sự cố hoặc kiểm tra chất lượng. Với hệ thống quan trọng, số trên bích phải khớp chứng chỉ kèm theo.
SS400 và SUS304 trên bích khác nhau thế nào?
SS400 là thép carbon kết cấu theo JIS G3101, rẻ nhưng dễ gỉ. SUS304 là inox austenit, tương đương mác 304, chống gỉ tốt hơn và đắt hơn. Đây là hai ký hiệu dễ nhầm vì cùng bắt đầu bằng chữ S, nên khi đặt bích JIS cần ghi rõ mác vật liệu.
Có thể ghép bích PN16 với bích Class 150 hoặc JIS 10K không?
Nên coi là không. Ở cỡ DN100, vòng tâm lỗ lần lượt là 180 mm, 190,5 mm và 175 mm nên lỗ bu lông không trùng. Chỉ ghép khi đối chiếu ký hiệu trên mặt bích và bảng tra thấy hai bích có cùng vòng tâm lỗ, số lỗ và kích thước mặt làm kín.
