Van bướm điều khiển điện: nguyên lý, On/Off – tuyến tính và cách đấu nối

03/01/2026 LÊ ĐĂNG 18 PHÚT ĐỌC 297 LƯỢT XEM 0 BÌNH LUẬN
5/5 (3 BÌNH CHỌN)

Van bướm điều khiển điện là van bướm công nghiệp được lắp bộ truyền động điện thay cho tay gạt hoặc tay quay, nên đĩa van tự xoay 90° khi có lệnh từ công tắc, PLC hoặc hệ thống BMS.

Chỉ cần nguồn điện 24 V, 220 V hoặc 380 V là vận hành được, không cần máy nén khí hay đường ống khí như van khí nén. Bài này tập trung riêng vào van bướm điều khiển điện: nguyên lý, cách chọn giữa On/Off và tuyến tính, thông số cần đọc, vận hành khi mất điện và những điểm hay sai lúc đấu nối. Phần kiến thức chung về mọi loại van dùng motor (van bi, van cổng, van cầu) nằm ở bài van điều khiển điện.

Nếu bạn cần mua, xem các model van bướm điều khiển điện Đài Loan, Hàn Quốc tại Viva, kèm thông số và báo giá.

Van bướm điều khiển điện EM-Flow 220V
Van bướm EM-Flow lắp bộ truyền động điện 220 V; cấp bảo vệ IP xem trên nhãn và catalogue model

Van bướm điều khiển điện là gì?

Về bản chất, van bướm điều khiển điện gồm hai phần ghép lại. Phần dưới là thân van bướm với đĩa tròn (disc) quay quanh trục (stem) nằm ngang giữa lòng ống, được mô tả chung ở khái niệm Butterfly valve (Wikipedia).

Phần trên là bộ truyền động điện (electric actuator) gồm motor, hộp giảm tốc và công tắc hành trình. Khi cấp điện, motor quay, hộp số nhân mô-men lên đủ lớn để xoay trục van 90°: đĩa nằm song song dòng chảy thì van mở, nằm vuông góc thì van đóng. Cam trên trục tác động vào công tắc hành trình để ngắt motor đúng lúc van đến vị trí đóng hoặc mở.

So với van bướm công nghiệp vận hành tay, van bướm điều khiển điện cho phép đóng mở từ xa, lập lịch, nối với cảm biến và báo trạng thái về tủ điều khiển. Ưu điểm so với bản khí nén là vận hành êm, không cần hạ tầng khí. Đổi lại, tốc độ đóng mở chậm hơn và khi mất điện van không tự về vị trí an toàn nếu không có bộ dự phòng. Kích cỡ van bướm điều khiển điện mà Viva cung cấp trải từ DN50 đến DN600, điện áp 24 VDC, 220 VAC và 380 VAC.

Nguyên lý hoạt động của van bướm điều khiển điện

Trình tự một chu kỳ mở van bướm điều khiển điện diễn ra như sau:

  1. Tín hiệu lệnh "mở" đến: cấp điện vào cực OPEN với bộ On/Off, hoặc tín hiệu analog tăng lên với bộ tuyến tính.
  2. Motor quay, truyền chuyển động qua hộp giảm tốc trục vít – bánh vít.
  3. Bánh vít xoay trục ra, nối với trục van bướm qua khớp vuông hoặc khớp then theo mặt bích ISO 5211.
  4. Đĩa van quay dần từ vị trí đóng (vuông góc dòng chảy) đến vị trí mở (song song dòng chảy). Chỉ báo vị trí trên đỉnh bộ truyền động quay cùng trục nên nhìn từ xa biết van đang ở đâu.
  5. Cam đạt điểm cài đặt, công tắc hành trình ngắt motor và đóng tiếp điểm phản hồi "đã mở".

Hộp số trục vít – bánh vít được dùng vì nó tự hãm: góc xoắn của trục vít nhỏ nên bánh vít không thể đẩy ngược trục vít. Dòng chảy tác động lên đĩa van bướm sinh ra mô-men ngược, nhưng nhờ tự hãm mà đĩa không bị trôi khỏi vị trí khi motor đã dừng hoặc khi mất điện. Đây là lý do bộ điện giữ nguyên vị trí chứ không tự đóng.

Thời gian hành trình 90° của van bướm điều khiển điện thường 15–60 giây tùy mô-men và model (tham khảo), còn van bướm khí nén chỉ mất 1–5 giây.

Chậm không hẳn là nhược điểm. Khi đóng nhanh một cột nước đang chảy, động năng chuyển thành xung áp suất (búa nước), mức tăng áp theo công thức Joukowsky tỷ lệ với vận tốc dòng bị cắt và tốc độ truyền sóng trong ống. Nếu thời gian đóng dài hơn thời gian sóng áp đi hết ống và quay lại (2L/a), xung áp giảm rõ rệt. Đó là lý do đường ống dài thường nên dùng van bướm điều khiển điện thay vì loại đóng tức thời.

Phân loại van bướm điều khiển điện: On/Off và tuyến tính

Cách phân loại có ý nghĩa nhất với người dùng là theo chức năng điều khiển. Nếu bạn muốn xem thêm cách chia theo kiểu nối (wafer, lug, mặt bích), vật liệu thân và điện áp, tham khảo bài phân loại van bướm điện theo kiểu nối, vật liệu, điện áp.

Van bướm điều khiển điện On/Off

Loại van bướm điều khiển điện này chỉ có hai trạng thái: mở hoàn toàn hoặc đóng hoàn toàn. Tín hiệu điều khiển là cấp điện vào cực OPEN hoặc CLOSE, nên đấu dây đơn giản, giá hợp lý và bền. Bộ On/Off được thiết kế cho chế độ làm việc ngắn hạn S2 (theo IEC 60034-1): chạy hết hành trình rồi nghỉ. Dòng van bướm điện On/Off thích hợp cấp thoát nước, tưới tiêu, PCCC, đóng ngắt theo lịch hoặc theo mức bồn.

Bộ điều khiển van bướm điều khiển điện tuyến tính 4-20mA
Bộ điều khiển tuyến tính cho phép kiểm soát góc mở chính xác theo tín hiệu 4-20mA.

Van bướm điều khiển điện tuyến tính 4–20 mA

Bộ tuyến tính (modulating) của van bướm điều khiển điện có thêm bo mạch định vị. Bo nhận tín hiệu lệnh 4–20 mA hoặc 0–10 V (một số hãng dùng 2–10 V), đọc vị trí thực của trục qua biến trở hoặc cảm biến, rồi cho motor quay thuận hoặc nghịch cho tới khi hai giá trị trùng nhau. Vì phải đóng cắt lặp lại liên tục, loại này thuộc chế độ S4 với giới hạn số lần khởi động mỗi giờ.

Nhiều model có màn hình hiển thị góc mở và xuất tín hiệu phản hồi vị trí 4–20 mA về PLC. Dòng van bướm điện tuyến tính 4–20mA được dùng cho chiller, pha trộn hóa chất, ổn định áp suất. Giá cao hơn loại On/Off đáng kể.

Tín hiệu 4–20 mA dùng 4 mA làm điểm 0 vì hai lý do. Thứ nhất, đứt dây cho 0 mA, nằm ngoài dải làm việc, nên PLC phân biệt được "van đóng" (4 mA) với "mất tín hiệu" (0 mA). Thứ hai, dòng điện ít bị ảnh hưởng bởi điện trở dây dẫn hơn tín hiệu áp, nên đi cáp dài vẫn ổn định. Trở kháng đầu vào của kênh 4–20 mA thường khoảng 250 Ω (tham khảo, theo catalogue), biến dòng 4–20 mA thành áp 1–5 V để mạch đọc.

Quan hệ giữa tín hiệu và góc mở

Quy đổi tuyến tính giữa tín hiệu và góc quay trục, với dải 0–90°, cho kết quả như bảng sau:

Tín hiệu 4–20 mATín hiệu 0–10 VGóc mở của đĩaPhần trăm hành trình
4 mA0 V0° (đóng)0 %
8 mA2,5 V22,5°25 %
12 mA5 V45°50 %
16 mA7,5 V67,5°75 %
20 mA10 V90° (mở hết)100 %

Bảng trên chỉ quy đổi góc quay, không phải lưu lượng. Đặc tính lưu lượng của van bướm là phi tuyến: trong vài chục độ đầu, hệ số lưu lượng tăng chậm rồi tăng nhanh dần (gần dạng phần trăm bằng nhau), còn từ khoảng 70° trở lên, đĩa gần song song dòng chảy nên mở thêm tăng lưu lượng rất ít.

Vì vậy, ở chênh áp không đổi, 12 mA (45°) thường chỉ cho khoảng một phần ba hệ số lưu lượng tối đa, thấp hơn nhiều so với 50 % (tham khảo, tùy kiểu van; khi lắp trên hệ thống thực có tổn thất đường ống, đường đặc tính bị kéo về dạng mở nhanh hơn). Vùng điều tiết ổn định của van bướm thường nằm trong khoảng mở khoảng 20–70° (tham khảo).

Hệ quả thực tế: không chọn van bướm điều khiển điện theo DN đường ống một cách máy móc. Van quá lớn sẽ làm việc ở vài độ đầu hành trình, nơi đĩa còn sát gioăng, ma sát lớn khiến van nhích từng nấc, mỗi độ xoay làm lưu lượng thay đổi một tỷ lệ lớn và tín hiệu nhiễu nhỏ cũng gây dao động.

Hãy tính hệ số lưu lượng theo lưu lượng và chênh áp yêu cầu, rồi chọn cỡ sao cho điểm làm việc rơi vào vùng 20–70°. Cách tính và bảng tra có trong bài hệ số lưu lượng Cv. Quy ước đổi đơn vị là Kv = 0,865 × Cv.

Thông số chính của van bướm điều khiển điện

Khi đọc catalogue hay nhãn máy của van bướm điều khiển điện, bạn cần nhìn đồng thời thông số thân van lẫn bộ truyền động:

Thông sốGiá trị thường gặpGhi chú khi chọn
Kích cỡ DNDN50–DN600 (theo dải Viva cung cấp)Chọn theo Cv nếu cần điều tiết, theo đường ống nếu chỉ đóng cắt
Áp lực PNPN10 hoặc PN16Mô-men tăng theo chênh áp khi đóng ngắt; tra mô-men tại chênh áp làm việc lớn nhất
Điện áp24 VDC / 24 VAC, 220 VAC 1 pha, 380 VAC 3 pha380 VAC thường dành cho bộ mô-men lớn
Mô-men bộ truyền độngTheo model, tính bằng N·mLớn hơn mô-men mở của van nhân 1,3–1,5 (tham khảo)
Thời gian 90°15–60 giây (tham khảo)Đóng chậm giúp giảm búa nước
Chế độ làm việcS2 (On/Off), S4 (tuyến tính)Không dùng bộ On/Off để điều tiết liên tục
Cấp bảo vệIP67 phổ biến, IP68 theo công bố hãngKhu vực dễ cháy nổ cần bộ Ex d (ATEX/IECEx)
Mặt bích lắpISO 5211 (F03, F05, F07, F10, F12…)Mã F phụ thuộc DN và mô-men, tra bảng của hãng

Vật liệu gioăng và đĩa

Phần lớn van bướm điều khiển điện dùng đệm kín cao su bọc quanh thân hoặc đĩa. Chọn sai vật liệu thì van vẫn xoay nhưng rò rỉ hoặc nứt gioăng sau vài tháng.

Vật liệu đệmNhiệt độ (tham khảo)Dùng choKhông dùng cho
EPDM−20…+120 °CNước, nước nóng, nước thảiDầu, nhiên liệu
NBR−10…+80 °CDầu, nhiên liệuAxit mạnh, nhiệt độ cao
PTFE−20…+180 °C (lót PTFE thường thấp hơn, xem catalogue)Hóa chất mạnhChân không sâu (lớp lót PTFE không dán chặt có thể bị hút phồng)
FKM (Viton)đến khoảng 200 °CAxit, dầu nóngHơi nước bão hòa kéo dài

Cơ chế đằng sau bảng này khá đơn giản. EPDM là cao su không phân cực, trong khi dầu khoáng là hydrocarbon không phân cực nên thấm vào mạng cao su và làm trương nở, mất độ đàn hồi. NBR chứa nhóm nitrile phân cực nên khó hòa lẫn với dầu không phân cực, ít trương nở. PTFE trơ hóa học nhờ liên kết C–F rất bền, lớp nguyên tử flo bao kín mạch carbon. Đĩa van thường là gang, thép hoặc inox; inox 316 chịu nước muối hơn 304 vì chứa khoảng 2–3 % Mo, giúp màng thụ động ổn định, chống rỗ do ion Cl⁻.

Chọn mô-men cho van bướm điều khiển điện

Mô-men cần để xoay van bướm điều khiển điện không phải hằng số. Mô-men khởi động (break-away) lớn nhất ở vị trí đóng vì đĩa ép chặt gioăng và ma sát tĩnh cao. Khi có dòng chảy, mô-men động từ lưu chất lại tăng ở góc mở lớn, thường tính từ khoảng 70° trở lên với van đồng tâm (tham khảo). Bảng mô-men của hãng van thường đã lấy giá trị lớn hơn trong hai điểm này, bạn chỉ cần đọc đúng cột theo DN và PN.

Ví dụ: một van bướm điều khiển điện có thân van ghi 60 N·m theo bảng. Nhân hệ số an toàn 1,3–1,5 ra khoảng 78–90 N·m, vậy chọn bộ truyền động có mô-men định mức từ 90 N·m trở lên, gần nhất phía trên. Hệ số an toàn bù cho ma sát tăng khi gioăng lão hóa, cặn bám ở trục và điện áp nguồn sụt thấp. Tham khảo cách chọn trọn bộ ở bài cách chọn van bướm điện.

So sánh nhanh van bướm điều khiển điện và van bướm khí nén

Tiêu chíVan bướm điều khiển điệnVan bướm khí nén
Nguồn năng lượngĐiện 24 V, 220 V, 380 VKhí nén, cần máy nén
Thời gian 90°15–60 giây (tham khảo)1–5 giây
Tiếng ồnÊm, tiếng motor nhỏCó tiếng xả khí khi chuyển động
Khi mất nguồnGiữ nguyên vị trí; có tay quayTác động đơn tự về vị trí an toàn nhờ lò xo
Búa nướcÍt xảy ra vì đóng chậmDễ xảy ra nếu không điều chỉnh tốc độ
Điều tiếtTốt với bộ tuyến tínhCần thêm bộ định vị

Hãy chọn van bướm điều khiển điện khi cần vận hành êm cho tòa nhà, bệnh viện, khi không có sẵn khí nén hoặc cần điều tiết tuyến tính. Chọn van bướm điều khiển khí nén khi cần đóng ngắt trong vài giây, môi trường dễ cháy nổ, hoặc cần van tự đóng an toàn khi mất nguồn. Từng tiêu chí được phân tích kỹ hơn ở bài so sánh chi tiết van bướm khí nén và van bướm điện.

Đấu nối van bướm điều khiển điện

Mỗi hãng bố trí cầu đấu riêng cho van bướm điều khiển điện, nên luôn làm theo sơ đồ dán trên nắp bộ truyền động. Với bộ On/Off 220 VAC thông dụng, các nhóm cực gồm:

  • COM: dây trung tính chung.
  • OPEN / CLOSE: cấp dây pha vào cực OPEN để mở, vào cực CLOSE để đóng.
  • Đèn báo: cực báo đèn mở, đèn đóng khi van đến cuối hành trình.
  • Tiếp điểm phản hồi: các cực báo trạng thái đã mở, đã đóng để đưa về tủ điều khiển.
  • Tiếp địa: nối vỏ xuống đất để chống giật và giảm nhiễu.
Sơ đồ đấu nối van bướm điều khiển điện 220V
Sơ đồ đấu nối minh họa cho bộ 220 V; luôn đối chiếu sơ đồ trên nắp của đúng model đang lắp.

Tuyệt đối không cấp điện đồng thời vào cả hai cực OPEN và CLOSE. Motor 1 pha đảo chiều dùng tụ chạy mắc giữa hai cuộn dây; nếu hai chiều cùng có điện thì cả hai cuộn nhận điện trực tiếp, tụ bị nối tắt, motor không có mô-men quay và dòng tăng như khi kẹt rôto; cuộn dây nhanh chóng quá nhiệt, có thể cháy.

Giải pháp là dùng công tắc chuyển mạch 3 vị trí hoặc khóa liên động (hai contactor khóa chéo bằng tiếp điểm thường đóng) trong tủ điều khiển. Với bộ tuyến tính, cáp tín hiệu 4–20 mA nên là cáp xoắn có bọc chống nhiễu, đi tách khỏi cáp động lực. Sơ đồ chi tiết cho cả hai kiểu có trong bài sơ đồ đấu dây van điện On/Off và 4–20mA.

Về phần cơ khí, thân van phải được căn đồng tâm với mặt bích và để đĩa hé mở khi siết bu-lông để gioăng không bị kẹp lệch. Các bước đầy đủ có trong bài các bước lắp đặt van bướm điều khiển điện và bài hướng dẫn lắp đặt van bướm.

Vận hành van bướm điều khiển điện khi mất điện và cấp bảo vệ IP67

Cách đóng mở van bướm điều khiển điện bằng tay quay khi mất điện
Vận hành thủ công (manual override) bằng tay quay để đóng mở van khi mất điện.

Bộ truyền động luôn có chế độ vận hành tay (manual override). Bộ nhỏ dùng khóa lục giác cắm vào đỉnh trục, bộ lớn có vô-lăng bên hông. Nên cắt điện trước khi thao tác tay, và chỉ quay đến khi chỉ báo vị trí tới điểm mong muốn; quay cưỡng bức qua điểm giới hạn sẽ làm lệch cam hoặc hỏng hộp số.

Nếu hệ thống bắt buộc phải tự đóng hoặc tự mở khi mất điện, cần chọn bộ truyền động có pin hoặc siêu tụ dự phòng. Kiểu lò xo hồi chỉ có ở mô-men nhỏ và chủ yếu dùng cho HVAC. Trường hợp cần chức năng an toàn tự về vị trí với mô-men lớn, bộ khí nén tác động đơn thường dễ đáp ứng hơn.

IP67 nghĩa là vỏ chống bụi hoàn toàn và chịu ngâm tạm thời ở độ sâu 1 m trong 30 phút theo IEC 60529.

Điều đó đủ cho mưa và bụi, nhưng không có nghĩa là bộ điện ngâm nước lâu dài được. Hố van có thể ngập nhiều ngày thì nước sẽ ngấm qua gioăng nắp và đầu cáp gây chạm mạch; trường hợp này cần model IP68 với điều kiện do nhà sản xuất công bố. Lắp van bướm điều khiển điện ngoài trời lâu ngày nên có mái che, và đầu cáp phải siết kín, vòng cáp uốn cong xuống thấp để nước chảy ra ngoài thay vì theo dây vào trong.

Ứng dụng điển hình của van bướm điều khiển điện

  • Cấp thoát nước và tưới tiêu: van On/Off thân gang, đệm EPDM, đóng mở theo lịch bơm hoặc theo mức bồn.
  • HVAC, chiller: van tuyến tính điều tiết nước lạnh theo tải nhiệt, nhận lệnh 4–20 mA từ BMS.
  • Xử lý nước, nước thải: đĩa và đệm chịu cặn, bộ điện IP67 hoặc IP68 vì môi trường ẩm.
  • Thực phẩm, hóa chất: thân và đĩa inox 316, đệm PTFE hoặc FKM tùy lưu chất.
  • PCCC: van đóng mở ở trạm bơm, tín hiệu phản hồi về tủ giám sát.

Về nguồn gốc sản phẩm, van bướm điện EM-Flow (Đài Loan) là dòng Viva làm đại lý ủy quyền, có đủ bản On/Off và tuyến tính. Khi van chạy chậm, motor nóng hoặc kêu bất thường, hãy xem trước bài bảo trì và sửa chữa van bướm điện và lỗi thường gặp ở van bướm.

Kết luận

Với van bướm điều khiển điện, chỉ cần đóng mở thì chọn On/Off; cần điều tiết nhiệt độ, áp suất hay lưu lượng thì chọn tuyến tính và chọn cỡ theo Cv chứ không chỉ theo DN. Mô-men bộ truyền động phải lớn hơn mô-men van khoảng 1,3–1,5 lần, đấu nối đúng sơ đồ, không cấp đồng thời hai chiều và nối đất đầy đủ. Van bướm điều khiển điện không phù hợp khi cần đóng trong vài giây hoặc tự đóng khi mất nguồn mà không có bộ dự phòng.

Để xem mẫu cụ thể, truy cập danh mục van bướm điều khiển điện. Nếu cần so sánh chi phí giữa các cỡ, xem bảng giá van bướm điều khiển điện. Với cấu trúc từng chi tiết bên trong, đọc cấu tạo chi tiết của van bướm điều khiển điện. Để nhận catalogue và báo giá, liên hệ theo thông tin dưới đây.

VIVA - VAN CÔNG NGHIỆP GIÁ RẺ

Địa chỉ: Số 20 ngõ 102 Hoàng Đạo Thành, P. Khương Đình, TP. Hà Nội

Phụ trách kinh doanh: Miss Hoa

Câu hỏi thường gặp về van bướm điều khiển điện

Van bướm điều khiển điện hoạt động như thế nào?

Khi cấp điện, motor trong bộ truyền động quay và truyền lực qua hộp giảm tốc trục vít – bánh vít để xoay trục van 90°. Đĩa nằm song song dòng chảy thì van mở, vuông góc thì van đóng. Công tắc hành trình ngắt motor khi đĩa tới vị trí đóng hoặc mở, đồng thời gửi tiếp điểm phản hồi về tủ điều khiển.

Nên chọn van bướm điều khiển điện On/Off hay tuyến tính?

Chọn On/Off nếu chỉ cần đóng hoặc mở hoàn toàn như cấp thoát nước, tưới tiêu, đóng ngắt theo lịch. Chọn tuyến tính khi cần điều tiết theo tín hiệu 4–20 mA hoặc 0–10 V từ PLC, ví dụ chiller hoặc pha trộn hóa chất. Không dùng bộ On/Off để điều tiết liên tục vì motor sẽ nóng và ngắt nhiệt.

Van bướm điều khiển điện có tự đóng khi mất điện không?

Bộ truyền động điện thông thường giữ nguyên vị trí khi mất điện vì hộp số trục vít tự hãm. Muốn van tự về vị trí an toàn cần bộ có pin hoặc siêu tụ dự phòng, hoặc dùng bộ khí nén tác động đơn. Khi mất điện vẫn đóng mở được bằng khóa lục giác hoặc vô-lăng vận hành tay trên bộ truyền động.

Thời gian đóng mở của van bướm điều khiển điện là bao lâu?

Với góc 90°, thời gian thường từ 15 đến 60 giây tùy mô-men và model (tham khảo, theo catalogue hãng), chậm hơn van khí nén 1–5 giây. Tốc độ này giúp giảm búa nước trên đường ống dài. Nếu cần đóng nhanh hơn hoặc tự đóng an toàn, nên xét van khí nén tác động đơn.

Van bướm điều khiển điện IP67 có đặt trong hố van ngập nước được không?

IP67 chỉ đảm bảo ngâm tạm thời ở độ sâu 1 m trong 30 phút theo IEC 60529, không dành cho ngập kéo dài. Nếu hố van có thể ngập nhiều ngày, chọn model IP68 với điều kiện do nhà sản xuất công bố, siết kín đầu cáp và cho vòng cáp uốn xuống thấp để nước không theo dây vào bộ điện.

Viết một bình luận